İnsanlığın ortak hafızası ve mirası kayıt projesi; Kırkambar

Antalya Kültürel Miras Derneği’nin (ANKA) Türkiye’den ve Avusturya’dan ortaklarıyla birlikte gerçekleştirdiği Kırkambar Projesi ile Türkiye’deki geleneksel tarım kültürünün bir parçası olan arı serenleri ve tahıl ambarları kayıt altına alınıyor.

ANKA tarafından hazırlanan, Ortak Kültür Mirası: Türkiye ve AB Arasında Koruma ve Diyalog-II Hibe Programı tarafından desteklenen Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığınca yürütülen, kısa adı KIRKAMBAR olan “Teke Yaylası, Elmalı’da Geleneksel Tahıl Ambarları ve Arı Serenlerinin Belgelenmesi, Sayısallaştırılması ve Tanıtımı” projesinin farkındalık çalışmalarına Nisan ayında başlandı.

ANKA Başkanı ve Proje Koordinatörü Dr. Selda Baybo, Elmalı tahıl ambarları ve arı serenlerinin Antalya’nın köklü tarım kültürünün en önemli göstergeleri arasında yer aldığını ve Kırkambar Projesi’yle başlıca amaçlarının, günden güne endüstriyel tarım ile yok olan bu kültürün gelecek kuşaklara aktarılması olduğunu vurguladı.

Envanter oluşturularak veriler dijital ortama aktarılıyor

Sedir ağacından çivi kullanılmaksızın geçme tekniği ile inşa edilmiş kırkambar, kelime olarak bolluk ve bereket anlamında kullanıyor. Antik Çağ’dan, Osmanlı Dönemi’ne ve hatta günümüze dek tahıl üretimiyle Elmalı, çağlar boyunca tüm Antalya’nın tahıl ambarı pozisyonundaymış. Kırkambar proje çalışmaları kapsamında Elmalı’nın 60 mahallesi gezilerek 1658 tahıl ambarı ve 63’ü yıkık 79 arı sereni tespit edilerek kayıt altına alındı.

Kırkambar Projesi kapsamında Elmalı’nın köylerindeki arı serenleri ve tahıl ambarlarının bulunduğu yerler, yapım tarihleri, inşa teknikleri ve kullanım amaçları listelenerek ve fotoğrafları çekilerek belgelendirildi ve dijital ortama aktarıldı. Her bir arı sereni ve tahıl ambarı için bir kimlik kartı çıkartılarak kartlar yapı sahiplerine teslim edildi.  Bu kimlik bilgileri, Türkçe ve Almanca dillerinde https://www.kirkambar.org.tr web sitesinde yayınlanacak. Yayın sayesinde Elmalı ilçesinin arı serenleri ve tahıl ambarlarının, yayla turizmi, alternatif kırsal turizm ya da eko-kültür turizmi olarak adlandırılan alanlarda gerçekleştirilecek çalışmalar için bir temel oluşturacağı öngörülüyor.

Proje dahilindeki tüm faaliyetlere aktif katılım sağlayan yerel halkın, sahip oldukları kültürel değerlerin farkına varmalarını sağlaması yönünden de oldukça umut verici olarak değerlendirildi.

Proje Hakkında

KIRKAMBAR Projesi’nin giderlerinin yüzde 90’ı, Avrupa Birliği’nin mali desteği ile hayata geçirilen “Ortak Kültür Mirası: Türkiye ve Avrupa Birliği Arasında Koruma ve Diyalog-II” hibe programı tarafından karşılanıyor. Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yürütücülüğünü yaptığı bu hibe programının sözleşme makamı, Türkiye Cumhuriyeti Hazine ve Maliye Bakanlığı Merkezi Finans ve İhale Birimi. Bu birim, Kırkambar Projesi’nin mali denetimini yapıyor. “Ortak Kültür Mirası: Türkiye ve Avrupa Birliği Arasında Koruma ve Diyalog-II”  hibe programının amacı, Türk ve Avrupa Birliği kuruluşlarının birlikte gerçekleştirdikleri ortak kültürel miras faaliyetlerini teşvik etmek ve geliştirmek. Kırkambar Projesi destekçileri arasında; Avusturya’daki Anadolu Akdeniz’i Kültür Mirası Dayanışma Derneği/DİSKELES (Synergie zum Kulturerbe des anatolischen Mittelmeerraums), Antalya Büyükşehir Belediyesi ve Elmalı Belediyesi yer alıyor.

KIRKAMBAR Projesi, 2022 yılında Antalya Ticaret ve Sanayi Odası’nın Kente Önem Katanlar Yarışması‘nda Antalya Araştırması kategorisinde ödüle layık görüldü.

Tahıl Ambarı

Bir çeşit ürün depolama yapısı olan tahıl ambarları, çoğunlukla sedir ağacından çivi kullanılmadan, geçme tekniği ile inşa edilmiştir. İçi hazneli, dış mimarisi ev tipindeki tahıl ambarlarının toprak ile bağlantısı taşıyıcı ayaklar aracılığıyla kesilmiştir. İnşasında kullanılan geçme tekniği, ambarların çok rahat sökülüp takılabilmelerini, böylece kullanımda ve taşımada kolaylık sağlıyor.  Öte yandan sadece sedir ağacından yapılıyor olmaları da Elmalı ambarlarını özel kılan bir diğer özellik.

Almanya’da Treppenspeicher, Avusturya’da Troadkasten, İspanya’da Horreo, İtalya’da Rascard gibi adlarla anılan tahıl ambarları, Avrupa ülkelerinin ortak kırsal kültür mirası olma vasfına sahiptir. Bilim insanları, geleneksel halk mimarisi örneği kovanlıklar ve tahıl ambarlarının, Elmalı’nın yüksek yaylarının sosyal, kültürel ve ekonomik yaşamında önemli bir yere sahip olduğu konusunda hemfikirler. Bu mimari yapıların geçmişinin Elmalı bölgesindeki Eski Çağ uygarlıklarına değin uzandığını düşündüren bulgular mevcut. 

Arı Sereni

Yakın zamana kadar doğal bal üretiminin en önemli mekanı olan arı serenlerinin yöresel adı kovanlıktır. Bazı köylerde arı konağı ismiyle de anılan arı serenleri, esas itibariyle balı, yaban hayvanlarından korumak için inşa edilmiştir. Kule biçimindeki arı serenlerinin yükseklikleri 3 ila 5 metre arasında değişir. Bu kulelerin üzerinde ardıç ağacından kesilmiş düvere sabitlenen taban tahtası bulunur.

Sedir veya ardıç ağacından oyulmuş kara kovanlar, bu taban tahtasının üzerine istiflenir ve balçıkla birbirine sabitlenir. Yayılım alanı; Antalya ve Konya ile sınırlı olan Elmalı’daki arı serenleri, biçimleri ve inşa teknikleri açısından dünyanın geri kalan bölgelerinde karşılaşılmayan geleneksel halk mimarisi örneklerinden biridir.