İklim değişikliği ve kuraklık

İklim değişikliği yazı dizisi-10

Bir bölgede nem miktarındaki geçici dengesizliğin o bölgedeki su kıtlığı ile ilişkisi olarak kabaca tanımladığımız kuraklık doğal bir iklim olayıdır ve herhangi bir zamanda herhangi bir yerde meydana gelebilir. Kuraktan nemli iklim tiplerine kadar her yerde görülebilir. Bununla beraber kurak iklimler nem eksikliğinden ve yüksek değişkenlikteki yağıştan dolayı kuraklığa karşı daha hassas konumdadırlar [1].

Bazı olaylar içinde kuraklık genellikle yavaş gelişir; sıklıkla uzun bir süreklilik gösterir ve atmosferik tehlikeler içinde tahmini en az olanı olması ile birlikte etkileri çok geniştir. Kuraklık doğanın gizli bir tehlikesidir. Herhangi bir mevsim ya da bir zaman diliminde yağış miktarındaki azalmadan dolayı meydana gelir. Kuraklık hesaplamalarında bir bölgedeki yağış ve buharlaşma+terleme arasındaki dengenin uzun süreli ortalaması göz önünde bulundurulmalıdır. Kuraklık zamanla yağış mevsiminin başlamasında gecikmeler, ürün büyüme mevsimi-yağış zamanının ilişkisi ve yağış yoğunluğu, sayısı ile ilişkilidir [1, 2, 3].

Yüksek sıcaklık, şiddetli rüzgar ve düşük nem miktarı gibi diğer değişkenler bir çok bölgede kuraklıkta etkili olur. Kuraklık yalnızca fiziksel bir olay veya bir doğa olayı olarak görülmemelidir. Onun, insan ve faaliyetlerinin su kaynaklarına olan bağımlılığı nedeniyle toplum üzerinde çeşitli etkileri vardır. Uzun süreli kuru hava nem azlığı yaratarak bitki, orman ve su kaynaklarında azalmaya sebep olur ve sonuçta, ciddi çevresel, ekonomik ve sosyal problemlerin ortaya çıkar [1, 2, 3].

Kuraklık çeşitleri

Kuraklığın; meteorolojik, tarımsal ve hidrolojik olmak üzere üç çeşidi vardır.

Meteorolojik kuraklık

Uzun bir zaman içinde yağışın belirgin şekilde normal değerlerin altına düşmesi olarak tanımlanır. Nem azlığının derecesi ve uzunluğu meteorolojik kuraklığı belirler ve bölgeden bölgeye gelişiminde farklılıklar gözlenir. Örneğin yağışın ve yağışlı gün sayısının belirli bir değerden az olması temeline dayanarak kurak dönemler teşhis edilir. Bu hesap şekli nemli subtropikal iklimler gibi yıl boyunca yağış alan yerler için uygundur. Diğer iklim bölgeleri mevsimsel yağışlarla karekterize edilir. Diğer bir tanım şekli yağışın aylık, mevsimlik veya yıllık toplamlarının ortalamasından olan farkları ile ilişkilidir [1, 2, 3].

Türkiye meteorolojik kuraklık haritasına göre Haziran 2021 ile Mayıs 2022 tarihleri arası 12 aylık dönemde koyu kahverengi ve kahverengi gösterilen bölgelerin olağanüstü, çok şiddetli ve şiddetli kuraklık yaşadığı görülmektedir [4].

Tarımsal kuraklık

Tarımsal kuraklık meteorolojik kuraklığın çeşitli özellikleri ile çok yakın ilişkilidir. Toprakta bitkinin ihtiyacını karşılayacak miktarda su bulunmaması olarak tanımlanan tarımsal kuraklık nem kaybı ve su kaynaklarında kıtlık oluştuğu zaman meydana gelir. Ürün miktarında azalmaya, büyümelerinde değişime ve hayvanlar için tehlikeye neden olur [1, 2, 3].

Hidrolojik kuraklık

Hidrolojik kuraklık yer altı su kaynakları, yüzey suları veya yağış dönemlerinin etkisi ile ilişkilidir. Meteorolojik kuraklığın uzaması durumunda hidrolojik kuraklıktan söz edilir. Uzun süreli yağış azlığının kaynak seviyeleri, yüzey akışı ve toprak nemi gibi hidrolojik sistemin bileşenlerinde kendisini göstermesidir. Yer altı suları, nehirler ve göllerin seviyesinde keskin bir düşüşe sebep olur. İnsan, bitki ve hayvan yaşamı için büyük bir tehlike yaratır. Bir dönemde yaşanan yağış miktarında azalma toprak neminde hızlı azalmaya neden olacağı için tarımla uğraşanlarca hemen hissedileceği halde hidroelektrik santrallerinde bir süre etkili olmayacaktır [1]. Hidrolojik kuraklıkta en önemli etken iklim olmasına rağmen arazi kullanımı (örneğin ağaç kesimi), arazinin verimsizleşmesi bölgenin hidrolojik özelliklerini etkiler.

Bölgeler hidrolojik sistemleri ile birbirine bağlı oldukları için meteorolojik kuraklığın etkisi ile yağış kıtlığı yaşanan alanların sınırları daha genişleyebilir. İnsan aktiviteleri; arazi kullanımında değişim meydana getirdiği için meteorolojik kuraklığın frekansında değişim olmadığı halde su kıtlığının frekansında değişim meydana getirmesinden dolayı en önemli etken olarak gözlenmiştir [1, 2, 3]. Hidrolojik kuraklık sonucunda yer altı suyu kaynaklarında azalma olur. Yer üstü suyu kaynaklarından göl, gölet, baraj, nehir, çay, derelerde su azalır ya da tamamen kurur.

Kuraklığın etkileri

Ekonomik etkileri

• Üründe Kayıp
• Ekin alanlarının verimliliğinin azalması
• Böcek istilası
• Bitki hastalıkları
• Ürün kalitesinde düşüklük

Süt ve çiftlik hayvanları kaybı

• Otlakların verimliliğinin azalması
• Halka açık otlakların kapatılması veya sınırlandırılması
• Hayvanlar için suyun temin edilememesi ya da pahalılığı

Kereste üretiminde kayıplar

• Orman yangınları
• Ağaç hastalıkları
• Böcek istilası
• Orman alanlarının verimliliğinin azalması

Balık üretiminde kayıplar

• Balık yetiştirme alanlarına zararı
• Suyun azalmasından dolayı yavru balıkların kaybı

Ulusal büyümede kayıp, ekonomik gelişmede gecikme

• Yiyecek üretiminde düşüş – yiyecek stoklarında azalma
• Finansal kaynak bulmada zorluk (kredi riski)
• Nehir ve kanalların denizciliğe olan katkılarında kayıp
• Yeni ve ilave su kaynaklarının geliştirilmesindeki pahalılık
• Suyun taşınmasındaki pahalılık
• Çiftçi gelirlerinde kayıplar
• Eğlence iş alanlarında kayıplar
• Enerjide kaynak azalması
• Tarımsal üretimin direkt bağlı olduğu endüstrilerde kayıplar
• Üretimdeki düşüşe bağlı işsizlik
• Hükümetlerin vergi gelirinde kayıplar

Çevre etkileri

• Toprakta su ve rüzgâr erozyonu
• Balık alanlarına zarar
• Bitki alanlarına zarar
• Suyun kalitesine etki
• Hayvan kalitesine etki
• Hayvan doğal yaşam alanlarına etki

Sosyal etkileri

• Yiyecek kıtlığı
• Yoksullukta artış
• Göç
• Sosyal huzursuzluk
• Kırsal alanlardaki yaşam seviyesinde düşüş

Önlemler

Kuraklık, normalin altında yağış, düşük toprak nemi, sıcak kuru hava gibi birçok faktörün bileşiminin bir sonucudur. Bunun için sıcaklık, yağış, yüzey akışı, toprak nemi gibi ana iklimsel ve hidrolojik değişkenler düzenli olarak izlenmeli ve normal değerlerden olan sapmalarının trendi gözlenmelidir. Kuraklık indisleri formüle edilip sınırları tanımlandığında kuraklığı izlemek ve araştırmak için çok kullanışlı anahtar olacaklardır [1, 2, 3].

Kuraklık planlaması

Rastlanılacak herhangi kurak bir dönem için yapılacak çalışmalar üç ana çalışma grubunda toplanmalıdır;

İzleme birimi: Klimatolojistler, hidrolojistlerden oluşur ve şu an ve gelecek için ne kadar suyun mevcut olduğunu izler.

Etkileri inceleme birimi: Doğal kaynak yöneticilerinden oluşur. Tarım, belediyeler gibi çeşitli alanların ne kadar su eksikliğinden etkileneceğine karar verirler.

Kuraklık görev gücü: Yüksek seviye resmi memurlardan oluşur. Seçimle ya da atama ile görev alırlar. Konu ile ilgili kanun yapma yetkileri vardır. Kuraklığın etkileri ve mevcut kaynaklar hakkında bilgi toplarlar [1, 2, 3].

Kuraklık planlamasında 10 adım;

• Kuraklık görev gücü atamak,
• Kuraklık planının önemi ve hedeflerine karar vermek,
• Çeşitli su kullanıcıları arasında anlaşmazlıkları çözmek,
• Doğal, biyolojik ve insan kaynaklarının finansal ve kanuni sıkıntılarını
• tespit etmek,
• İzleme, keşif ve cevap prosedürlerini hazırlamak,
• Araştırma ve eğitim ihtiyaçlarını tespit etmek,
• Bilimsel ve kanuni eksikleri tamamlamak,
• Kuraklık planını test etmek ve duyurmak,
• Kuraklık ve su kaynakları konusunda medya ve halkı bilgilendirmek,
• Kuraklık planını güncelleştirmek ve kuraklık sonrası geliştirmek.

Dr. Eşref Atabey

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji Uzmanı / Yazar

Kaynaklar

Eşref Atabey. 2021. İklimsel ve Biyolojik Tehlikeler. Doğa ve Antropojenik Tehlikeler-2, Sarmal Kitabevi. 231s. 1.Baskı, Mayıs 2021. İstanbul. ISBN 978-625-7647-41-0

Eşref Atabey. 2018. Suyun Hikayesi. 615s. ISBN: 978-605-9331-87-6 Asi Kitap. İstanbul.

[1] http://www.meteoroloji.gov.tr/arastirma/dogal-afetler.aspx?s=kuraklik

[2] http://enso.unl.edu/ndmc/  

[3] http://www.dep.state.pa.us/dep/subject/hotopics/drought/drought.html

[4] https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/kuraklik-analizi.aspx