Akıllı telefonlardaki kanlı madenler

Tüketim alışkanlıklarımızı tekrar gözden geçirmemiz ve düşünmemiz gerekiyor. Nedeni, yazıyı okuyunca anlaşılacaktır.

Son 20 yıl içinde üçüncü telefonunuzu satın aldıysanız, büyük bir ihtimalle kanlı madenlerden birini cebinizde taşıyorsunuz.

Dünyada 5.2 milyar cep telefonu olduğu ve buna her yıl 125 milyon yeni kullanıcı eklendiği belirtiliyor. Kullandığımız elektronik aletlerin her geçen gün kapasiteleri artıyor, tasarımları yeniden yapılıyor. Birkaç dakika ayrı kalınca sanki bedenimizden bir şeyler kopmuş gibi hissedilen, neredeyse su ve ekmek gibi hayatımızın vazgeçilmezi akıllı telefonlar.  

Akıllı telefonlarda kullanılan metaller ve geri dönüşüm oranları

Akıllı telefonlarda hammadde olarak başlıca 41 çeşit maden yani metal kullanılıyor. Telefonun;

Ekran kısmı dokunmatikte indiyum, kalay ve oksijen,

Camda alüminyum, silisyum, oksijen ve potasyum,

Renklerde itriyum, lantanyum, terbiyum, praseodimyum, evrupiyum, disporsiyum ve gadolinyum,

Elektronik kısmı kablolama ve mikroelektronikte bakır, gümüş, altın ve tantalyum,

Mikrofonlar ve titreşimlerde nikel, disporsiyum, praseodimyum, terbiyum, neodimyum ve gadolinyum,

Silikon çipte silisyum, oksijen, antimon, arsenik, fosfor ve galyum.

Bağlantı elektroniğinde kalay ve kurşun, 

Bataryada lityum, kobalt, karbon, oksijen ve alüminyum,

Gövde kısmında karbon, magnezyum, brom ve nikel elementleri (metalleri) kullanılır.

Bu metallerin çoğu nadir toprak elementleri olup, cep telefonları atık durumunda çevre ve insan sağlığına zararı olabilecek arsenik, kurşun gibi toksik metaller de bulunur.

Şekilde akıllı telefonlarda kullanılan metallerin geri dönüşüm oranları yüzde olarak verilmiştir. Buna göre kırmızı gösterilen metaller yüzde 1’den az, turuncu yüzde 1-10 arası, mor yüzde 10-25 arası, mavi yüzde 25-50 arası, yeşil yüzde 50’den fazla geri dönüşüm sağlanmakta, siyah olanlar geri dönüşümü oranı bilinmiyor.

Peki bu madenler (metaller) nereden geliyor?

Akıllı telefonlarda kullanılan metallerden koltan, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde çıkarılmakta. Koltan madeni, niyobyum elementi bulunduran kolumbit ile tantalyum elementi bulunduran tantalit minerallerinin ortak Afrikalı adıdır. Koltan çıkarılması Kongo’da ölümleri ve tecavüzü finanse ettiği iddia ediliyor. Akıllı telefonları yüzünden çocuklar toksik madende zorla çalıştırılıyor, kadınlar öldürülüyor. Çatışmalar nedeniyle 2 milyon insan göç etmiş durumda. Gözyaşı ve kanla çıkartılan madenlerin son durağında ceplerimizdeki telefonlar var. Bu ülke insanları sömürge madenciliği yüzünden ağır bedeller ödüyorlar. Madenden kaynaklı karışıklıklardan 1994 yılından sonra 5 milyon kişi hayatını kaybetti. 1960’lı yıllarda kobalt madeniyle politikacılar zenginleşirken halk giderek fakirleşti.

Yer altı madenleri zengini Demokratik Kongo Cumhuriyeti neden dünyanın en yoksul ülkesi?

Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin yeraltı zenginliği 25 trilyon dolar olarak hesaplanıyor. Ancak burası, dünyanın en yoksul ülkesi. Bir ülke teknolojinin yapıtaşına sahip olduğu halde nasıl fakirleşebiliyor? Kongo’da çatışma yaşanan her yerde maden ocakları bulunmakta. Bu çatışmalar uluslararası aracılara yarıyor. Çatışmalar hammaddenin ucuza alınmasını ve kârların katlanmasına sağlıyor. Teknoloji sefamız bu topraklardan ağır bedellerle geliyor.

Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde çıkarılan diğer bir maden olan altın, kaçak yollardan her yıl milyarlarca dolar Afrika’dan Avrupa pazarına giriyor. Çıkarılan altının büyük bölümü önce komşu ülke Ruanda, sonra Uganda ve Burundi üzerinden dünyaya satılıyor. Deniz yoluyla Hindistan, Çin, Malezya ve Tayland’a ulaşıyor ve diğer madenlerle karışıyor. Bu sayede çok uluslu stokçuların tedarikine giriyor. Ardından akıllı telefonlarımızda, bilgisayarlarımızda, kameralarımızda bu yolculuk son buluyor.

2012 yılından beri buradaki madenler yeşil sertifikalı olarak işletilmeye başlandı. Bu madenleri işleyen 250 firmadan sadece 50’si savaş madenlerini kullanmadığını beyan ediyor.

Tüketim alışkanlıklarımızı değiştirmeliyiz

Özelikle stratejik ve nadir toprak elementlerin kullanıldığı akıllı telefon, laptop, araba gibi teknoloji ürünlerini, alım gücü olmayan ve sık değiştirme fırsatı elde edemeyenlere göre, sık değiştirme şansı olan varsılların dikkatini çekmek isterim. Cep telefonları ortalama 1,5 yıl kullanıp atıldığında, çoğu çalışır durumda oluyor. Son 20 yıl içinde üçüncü telefonunuzu satın aldıysanız, büyük bir ihtimalle kanlı madenlerden birini cebinizde taşıyorsunuz. Sadece telefonların yol açtığı atık bile 50 milyon tona yakın. Bu da her yıl yaklaşık 130 bin jumbo jet uçak ağırlığında elektronik atık topraklarımıza düşüyor demek.

Gelişen ve ilerleyen bir dünya çevremizi sarıyor. Durum böyleyken hayatımızı bu kadar kolaylaştıran teknolojilerin insanlık için acıların kaynağı olmasına neden izin verelim?

Dr. Eşref Atabey

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji uzmanı / Yazar

Yazının hazırlanmasında, aşağıdaki kaynaklardan özellikle ‘Kötülüğün Endüstrisi-Kanlı Madenler’ adlı TRT belgeselden yararlanılmış olup, yazı başlığı da belgeselde geçen “Farklı ülkelerde ve farklı modellerde üretilen birçok cihazın ortak yönü: Kanlı madenler!” söyleminden esinlenilmiştir.

Kaynaklar

Eşref Atabey. 2019. Stratejik koltan madeni. Uğruna 5 milyon ölü. Herkese Bilim Teknoloji Dergisi, 7. 7. 2019, sayı: 167

TRT Belgesel. Kötülüğün endüstrisi. 12.9.2021-https://www.youtube.com/watch?v=q6NEztz0iFE

Bir sonraki yazıda, Demokratik Kongo Cumhuriyeti halkına gözyaşı ve acıdan başka bir şey vermeyen akıllı telefonların vazgeçilmezi Koltan madeninden bahsedeceğim.