Stratejik madenler

Maden ve çevre yazı dizisi-2

Madenler, yerkabuğunun belirli yerinde, belirli jeolojik zaman süreçleriyle oluşan, cevher dediğimiz değerin ekonomik olması, sınırlı ve yenilenemez olmalarıdır.

Aynı tür bir maden her kayaçta bulunmaz. Madenlerin de bulunduğu bir jeolojik ortam, kayaç türü vardır. Örneğin, krom cevheri sadece ultrabazik kayaçlarda belli zonlarda bulunur. Bu bakımdan stratejiktir diyebiliriz. Yazıda stratejik madenler hakkında bilgiler verilmiştir.

Madenler, milyonlarca yılda kimsenin emeği olmadan oluşmuş, tüketildiğinde yerine konulamayan; doğanın, insanlığın ortak kullanımına sunduğu servetlerdir.  Bu servetler üzerinde, her insanın ve gelecek  nesillerin hakkı vardır. Nasıl ki endemik bitkilerin korunması ve kullanımında belli kurallar varsa, belli yerde milyonlarca yılda oluşmuş, tüketildiğinde bir daha yenilenemeyecek olan madenlerin işletilmesi ve kullanımında titizlik gösterilmesi gerekmektedir. Madenleri stratejik kabul ederek, doğa ve çevre tahribatını göz ardı etmeden, kısa sürede çıkartıp, satmayı düşünmeden, dengeli ve yeteri kadar, zorunlu olmadıkça ihraç etmeden yurt içinde işleyerek değerlendirmeliyiz.

Dünya nüfusu artarken dünya ekonomisi de artmaktadır. Tüketime dayalı büyüme anlayışı doğal kaynakların aşırı tüketimine neden olmaktadır. Üretim artışı ve karı öngören; üretim şeklinin kalitesini ve çevreyi göz ardı eden serbest piyasa ve özel sektör ağırlıklı politikalar, doğal ve sosyal dengelerin ileri derecede bozulmasına neden olmuştur.

Her maden cevherinin bir ömrü vardır. Madenler tükenmez/tüketilemez değildir.

Bazı madenlerin ömrü

Maden Mühendisleri Odası raporuna göre, çeşitli madenlerin 2010 yılı itibariyle bilinen rezervlerinin tükenme ömürleri;

• kömür 400 yıl,
• alüminyum 1027 yıl,
• antimon 30 yıl,
• krom 143 yıl,
• bakır 75 yıl,
• altın 45 yıl,
• indiyum 13 yıl,
• nikel 90 yıl,
• fosfor 345 yıl,
• platin 360 yıl,
• gümüş 29 yıl,
• tantalyum 116 yıl,
• kalay 40 yıl,
• uranyum 59 yıl,
• çinko 46 yıl olarak hesaplanmaktadır.

Stratejik maden ya da element nedir?

Yerkabuğunun herhangi bir yerinde-alanında ekonomik bir değeri olan mineral derişimine/yoğunlaşmasına maden, madeni oluşturan minerallere de cevher mineralleri diyoruz.

Stratejik maden ya da element kavramı, “bazı ülkelerce üretilen, gelişmiş ülkelerce kullanılan ve bazı gelişmiş teknolojiler için gerekli olan madenlerin hazırlanmasında kullanılan maddeler” olarak ifade edilmiştir.

Stratejik element denildiğinde kavramı iki boyutu ile değerlendirmekte yarar vardır:

1. Askeri boyutu,
2. Ekonomik boyutu.

Stratejik bir maden/element olan uranyum, atom bombasının temel maddesi olup, günümüzde yaygın olarak nükleer santrallarda enerji üretiminde ve sanayinin değişik dallarında teknolojik uygulamalarda kullanılmaktadır. Uranyum hala nükleer silah yapımında kullanılan bir elementtir. Ülkelerin hemen hemen tamamında radyoaktif mineraller ile ilgili özel yasal düzenlemeler vardır ve bu minerallerin devletler arasındaki ticareti hükümetlerin kontrolü altında yapılmaktadır. Bu hali ile radyoaktif mineraller savunma boyutu yanı sıra ekonomik boyutu ile de stratejik maden olarak önem taşımaktadır.

Radyoaktif minerallerle ilgili faaliyetler Türkiye’de 3213 Sayılı Maden Kanunu’nun 50’inci maddesi ile düzenlenmiştir: “Madde 50. Bu Kanunun yürürlük tarihinden sonra toryum ve uranyum madenlerinin aranması ve işletilmesi bu Kanun hükümlerine tabidir. Üretilen cevher devlete veya Bakanlar Kurulunca tespit edilecek yerlere satılır’’.

Bu maddeye göre uranyum ve toryum madenleri gerçek veya tüzel kişilerce aranıp işletilebilir. Ancak devlet, üretilen bu madenlerin pazarlanmasını kontrol altında tutmaktadır.

Genel olarak dünyada ya da bir ülkede az bulunan, oluşum itibarı ile bir bölgede, bir ülkede yoğunlaşmış, kullanımı diğer sanayi dallarını doğrudan ilgilendiren, ikame edilme olanakları az, bir ülke ya da bir bölge için özel ekonomik önem taşıyan, askeri amaçlar için kullanım özelliği olan madenler “stratejik madenler (elementler)” olarak tanımlanabilir.

Bazen stratejik olmayan bir madenin olağanüstü durumlarda stratejik olması olanaklıdır.

Stratejik madenler, bu madeni kullanan teknolojilere sahip olunması ile bir anlam taşımaktadır.

Hindistan ve Pakistan fakir olmalarına karşın nükleer teknolojiye sahip ülkelerdir. Bu ülkelerin nükleer teknolojiye sahip olmaları, onlara uluslararası platformda ayrı bir önem kazandırmaktadır.

Barış zamanında, uluslararası boyutta bir değerlendirme yapıldığında, dünya pazarlarında rekabet edilebilen fiyatlarla, herhangi bir kısıtlama ve güçlükle karşılaşılmadan sağlanan madenler “stratejik” değildir.

Savaş gibi olağanüstü durumlarda durum biraz daha farklıdır. “Stratejik maden” denildiğinde söz konusu madenin “ikame” edilip edilemeyeceği de önemlidir.

Madenlerle ilgili strateji belirlenirken;

• Dünya rezerv büyüklüğü ve dağılımı,
• Madenin ve bu madenden üretilen ürünlerin ikame edilme şansı,
• Madenin sağlanabileceği diğer kaynaklar,
• Uluslararası pazarlara hakimiyet ve fiyatlar,
• Madenden elde edilen ürünlerin insan yaşantısı için gerekliliği ve kullanım alanları,
• Ürün ile ilişkili ticaret yapan ülkeler,
• Ürünün ülke ekonomisine katkısı,
• Savunma kapsamında kullanım alanı,
• Ülke ve hükümetin uluslararası saygınlığı ve ülkenin dünya ülkeleri içindeki fiziki gücü mutlaka değerlendirilmelidir.

Amerika Birleşik Devletleri’nde güvenlik kuruluşlarında bir madenin (elementin) stratejik olmasını madenin ülke ekonomisi ve savunması için hayati önem taşıması ve güvenilen kaynaklardan yeterli miktarlarda temininde güçlükler bulunmaması şartlarına bağlanmıştır.

Askeri ve sanayi yüksek teknoloji konusunda büyük ilerlemeler kaydedildikçe, stratejik madenler konusunda da dünyada rekabetin geliştiği görülüyor. 

Dün nerede nasıl kullanılacağı bilinmeyen bir maden, bugün askeri ve teknolojik yepyeni ve çok önemli kullanım alanı bulabiliyor.

Çin, Afrika’da çok sayıda maden işletme hakkı alırken, ABD ile nadir madenler konusunda rekabet içindeler.

Nadir sayılan elementler; güneş panelleri, uzay teknolojisi, cep telefonları, cam, çelik, kimya, fiber optik, lityum piller, elektronik, seramik ve petrol sanayide kullanılmaktadır.

Amerika Birleşik Devletleri 16 Şubat 2018 tarihinde ülkenin hem ekonomik ve hem de ulusal güvenliği için kritik önem taşıyan 35 madeni-minerali (elementi) stratejik ilan etti.

Bunlar, üretim fazlası olan ve ihracatı yapılanlardan hafniyum ve helyum. İthalatı yapılanlardan net ithalat oranı olarak;

• %14 berilyum
• %47 magnezyum
• %50 germanyum, lityum, volfram ve zirkonyum
• %61 alüminyum
• %68 platin grubu mineraller
• %69 krom
• %76 kobalt
• %75 kalay, barit ve tellür
• %80 renyum
• %85 antimon
• %91 titanyum
• %92 potasyum
• %96 bizmut tamamen %100 dışa bağımlı olarak flüorit, galyum, grafit, indiyum, mangan, niyobyum, nadir toprak elementleri, rubidyum, skandiyum, stronsiyum, tantalyum ve arsenik bulunmaktadır. Uranyumun durumu bilinmiyor.

Çin, lityum ve kobaltın %70’ini, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, kobaltın yüzde 71,4’ünü, Güney Afrika, platin üretiminin yüzde 72’sini karşılıyor.

Türkiye’de stratejik olarak bilinen çok sayıda maden var. En önemlisi bor mineralleri. Türkiye’de 53 maden üretimi yapıldığı, 132 ülke arasında maden türüne göre 10’uncu, üretime göre 28’inci sırada yer aldığı, stratejik olarak bor dışında, toryum, uranyum, altın ve krom olmak üzere 5 maden türü olduğu belirtilmektedir.

Kromu Çin’e hammadde olarak satıp, yüksek fiyatlarda ferro-krom olarak, bor’u hammadde olarak satıp yüksek bedeller ödeyerek uç ürünler almaktayız.

Ülkemizde hammadde madenciliğinden vazgeçilmeli, hem ekonomik ve hem de ulusal güvenliği için kritik önem taşıyan madeni-mineral (elementi) stratejik kabul edilerek, yurt içinde ileri teknolojiyi geliştirerek, madenler işlenmeli, ihtiyaca göre, çevreyi ve canlı varlığını tehdit etmeyen, sürdürülebilir madencilik değil, sürdürülebilir yaşam odaklı madencilik yapılmalıdır.     

Dr. Eşref Atabey

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji Uzmanı / Yazar

Kaynaklar

• Eşref Atabey. 2021. Elementler ve Sağlık, Sarmal Kitabevi. 491s. 1.Baskı, Mayıs 2021. İstanbul. ISBN 978-625-7647-42-7
• Yıldız, N. 2003. Strateji ve stratejik maden http://www.maden.org.tr/resimler/ekler/1d0f19c3f827daf_ek.pdf
• HBT. 2018. hbt. 2018. Amerika Birleşik Devletleri 16 Şubat 2018 Tarihinde ülkenin hem ekonomik ve hem de ulusal güvenliği için kritik önem taşıyan 35 minerali stratejik ilan etti. Herkese Bilim teknoloji. Sayı 103-16 Mart 2018