13. yüzyıldan bugüne; Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri

Anadolu’nun on binlerce yıllık tarihinin belki de en kaotik dönemlerinden birinde kurulan sıra dışı bir devlet; Artuklular… Selçuklular’ın, Eyyubiler’in, Haçlılar’ın, Bizans’ın ve diğer Anadolu Türk Beyliklerinin amansız bir hakimiyet mücadelesine giriştiği dönemde, bilimi, teknolojiyi, sanatı ve şehirleşmeyi bir an olsun elden bırakmayan bu sıra dışı devletin o dönemki dahi mühendisi Cezeri’nin olağanüstü makineleri ve buluşları bugün bile insanlığa ilham kaynağı olmaya devam ediyor. Anadolu’nun en büyük mucidi Cezeri’nin olağanüstü makineleri, 15 yıllık titiz bir çalışmayla 800 yıl aradan sonra yeniden canlanıyor…

Büyük dahi Cezeri’nin olağanüstü makinelerinin yer alacağı Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri Sergisi, mekanik tarihinin başlangıcından Sanayi Devrimi’ne kadarki teknik ve kültürel üretimi Cezeri’yi merkeze alarak ziyaretçilere sunacak.

“Tarihine bak, geleceği yaz!” ilkesinden hareketle hazırlanan Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri Sergisi, Cezeri’nin kendinden öncekilerden devraldığı ve kendinden sonrakilere benzersiz bir katkıyla devrettiği teknik ve bilimsel mirası, dönemin kültürel atmosferini de yansıtacak şekilde ziyaretçilere ulaştıracak. Hem büyük mühendis Cezeri’nin olağanüstü makineleri, hem de bilim ve teknoloji tarihinin kilometre taşları olarak değerlendirilebilecek gelişmeler, İstanbul Cezeri Müzesi’nin girişimiyle 15 Şubat’ta Uniq Expo’da olacak.

Mühendisliği sanatla, bilimi hayatla buluşturan deha

Dünyanın ilk insansı robotları, şifresi Enigma’dan bile güçlü kilitler, bugün hâlâ kullandığımız dört zamanlı dişli mekanizmalar, zamanı hassas şekilde ölçen saatler ve krank mili… Mühendisliği sanatla, bilimi hayatla buluşturan Cezeri’den öğreneceğimiz pek çok şey var.

Dünyanın kalbi İstanbul’daki sergide, her yaştan ziyaretçiyi; Selçuklu ve Artuklu ihtişamını yansıtacak nesnelerin yanında interaktif aletler eşliğinde mekaniğin temel prensiplerinin ve Cezeri’nin olağanüstü makinelerinin nasıl çalıştığının görülebileceği bir deneyim bekliyor. Ayrıca, çocuklar için tasarlanan özel robotik ve mühendislik atölyeleri ile Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri Sergisi, geleceğin bilim insanı ve mühendislerine de ilham kaynağı olmayı hedefliyor.

Kısaca Kitab-ül Hiyel olarak bilinen kitabı, mühendislik uygulamalarıyla ilgili olarak bugüne ulaşan en eski el yazmalarından biridir. Bu kitapta açıklanan makine ve araçların her biri önemli bir icat olmakla birlikte, kitabın kendisi de sanat değeri olan renkli resimleri ve anlatım tarzıyla başlı başına önemli bir sanat eseridir. 

Yeni fikirlere ilham verecek

15 yıl boyunca üzerinde büyük bir titizlikle çalışılan Cezeri’nin kendi kitabı Kitab-ül Hiyel‘indeki tarife uygun ve çalışır vaziyette üretilen makinalarını karşımıza çıkaracak sergi, adeta bir bilim tarihi arkeolojisi sayılabilecek yapısıyla dünyada bir ilk olma özelliğini taşıyor. 1500 metrekarelik alanda, içerisinde boyutları dört metreyi bulan dev makinelerle birlikte 66 farklı alete, makineye ve çeşitli düzeneklere yer veren sergi, 7’den 77’ye herkese ilham kaynağı olmaya hazır.

Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri Sergisi’nde Cezeri’nin olağanüstü makineleri ve Türk-İslam sanatının estetik ve tarihi unsurları dışında; Antik Çin, Mısır, Yunan ve çağdaş Batı medeniyetlerinin bilim adamları da mekanik tarihinden çeşitli örneklerle karşımıza çıkacak.

Bilimden sanata, tarihten mekaniğe ait birçok etkileşimli öğe ile ziyaretçileri bilgilendirerek sıra dışı bir sergi deneyimi sunacak Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri Sergisi 15 Haziran’a kadar devam edecek.
Altı aylık sergi boyunca Türkiye’nin dört bir tarafından ağırlanacak alanında uzman akademisyenlerin bilim, tarih, teknoloji ve kültür konferansları da sergi içeriğinin daha iyi anlaşılmasına yardımcı olacak.

Cezeri Kimdir?

13. yüzyılın büyük mühendisi Cezeri, evrensel bilim tarihinin görkemli dehalarından biridir. Tam adı Bedi‘uz-zemân Ebû el-‘İzz b. İsmaî‘l b. el-Rezzâz el-Cezerî olan, Diyarbakır (Amid) yöresinde Artuklular döneminde 1200 yılı dolaylarında yaşamış bir mühendistir. Birkimi, icatları, bakış açısı ve mühendislik felsefesi itibariyle unutulmaz bir bilim insanı olan Cezeri, elliden fazla makine ve aracın teknolojik tasarımlarını yapmış ve bu makineleri teorik planlamada bırakmayıp üretmiş ve çalıştırmıştır. Bilimsel ve pratik mirası 21. yüzyıl dünyası için hala güncel ve ilgi çekicidir. Özellikle zaman kullanma ve yönetme biçimine odaklanmış makineleri ile kendisinden sonraki birçok Doğulu ve Batılı mekanisyene ilham vermiştir.

Artuklu Sarayı’nda kesintisiz 25 yıl (1181-1206) saray mühendisi görevini sürdürmüş olan Cezeri, Helenistik Dönem’de Pnömatik ve İslam medeniyetinin gelişmiş döneminde ‘Hiyel’ olarak bilinen bir geleneğin güçlü bir temsilcisidir. Günümüzde Cezeri, Orta Çağ’ın en önemli mühendisi olarak kabul edilmektedir.