Kuzey Kutbu’nda 45 milyon yaşındaki taşlaşmış fosil ormanı
Grönland Adası batısındaki Ellesmere Adası (Kanada), Strathcona Fiyord’da bulunan taşlaşmış fosil ormanı sıcak kutup iklimi için kanıt teşkil etmektedir.
1986 yılında Jim Bassinger (Saskatchewan Üniversitesi), Jane Francis (British Antarctic Survey) ve meslektaşları tarafından burada baldıran otu, ladin, çam, karaçam ve Şafak Sekoyası (bir zamanlar soyu tükenmiş olduğu düşünülen, ancak daha sonra Çin’de bulunan Metasekoya), geniş yapraklı kozalaklı akraba Ginkgo gibi eski kozalaklı ağaçları ve huş ağacı gibi yaprak döken geniş yapraklı ağaçlar tespit edilmiştir. Kızılağaç, meşe ve çınar ve eğrelti otları. Bu ağaçların bazılarının 30 m’ye kadar büyümüştür.
Geodetik Tepeleri’nde (Geodetic Hills) bulunan tek hayvan fosili, su aygırını andıran toynaklı bir memelinin dişleridir. Bununla birlikte, yakındaki Ellesmere Adası’ndaki biraz daha eski Eosen tortuları, küçük kirpi benzeri hayvanlar, çeşitli kemirgenler, tapirler, kaplumbağalar, porsuk, tilki ve gelincik benzeri etoburlar ve yarı suda yaşayan canlılar gibi çeşitli memeliler grubunu ortaya çıkarmıştır. Ayrıca Boa benzeri yılanlar ve bir timsah türü saptanmış.
Taşlaşmış/silisleşmiş ağaçlar
Geodetik Tepeleri sırtında eski akarsu taşkın yatağı boyunca sel sırasında biriken çamurtaşı-silttaşı tabakaları birkaç kömürlü zon içinde büyüme konumunda ağaç kütükleri tespit edilmiş. Temelde, çok eski bir ormanın kalıntıları arasında, çok sayıda ağaç gövdesi, açıkta kalan kökler, yere saçılmış dallara bulunmaktadır. Bu taşlaşmış ağaçlar 45 milyon önce özellikle magmatik faaliyetler sonucu silisli eriyiklerin ağaç doku hücreleri yerini almasıyla taşlaşmışlar/silisleşmişler.
Ağaç fosilli katmanlar, bolca ağaç kütükleri, fosil yaprakları, kozalaklar ve tohumlar içermektedir. Bazı eski ladin veya köknar kozalakları, 45 milyon yıl önce orman zeminine düştüklerinde (bugün, en yakın ladin ağacı yaklaşık 1600 km güneydedir) gün kadar taze görünmektedir. Bu taşlaşmış ağaçlar Orta Eosen’de, açıkta kalan Kuzey Kutbu yamacında yaşadığımız modern soğuk, çöl koşullarından çok daha sıcak olan bir iklim için iyi bir kanıt.
Kuzey Kutbu’nda bir Türk araştırmacı
Ünlü bir dağcı ve aynı zamanda bir hekim olan Dr. Mustafa Ferudun Çelikmen kuzey yarımkürenin çeşitli yerlerinde Grönland, Alaska’dan Sibirya’ya kadar uzanan alanda 1995 ile 2019 yılları arasında 25 yıla yakın süreyle 82 ayrı yöreye, bilimsel ve kültürel geziler yapmış, edindiği bilgileri ‘Kaybolan Kuzey’ adlı 495 sayfalık gezi-inceleme (belgesel) kitabında fotoğraf ve notlarıyla aktarmıştır.
1996 yılında Ellesmere Adası’na yaptığı gezide, metrelerce uzunluğundaki, akik ve kalsedona dönüşmüş taşlaşmış ağaçları resimlemiştir. Notlarında; “İnanılır gibi değil ama kutup bölgesinin altında kilometrelerce uzanan bir çöl var. Burası Buzul Çağı’nın ve dünyanın oluşumunun en iyi izlenebileceği yerlerden biri. Milyonlarca yıl yaşında, taşlaşmış, fosil ağaçlardan oluşmuş bir tropikal ormanla karşılaşıyoruz” diye belirtir.
Kuzey Kutbu’nda Ellesmere’de 45 milyon yıl önceki iklim nasıldı?
Levha tektoniği teorisinden biliyoruz ki, uzun jeolojik zaman periyotları boyunca, kıtasal ve okyanusal levhalar birbirleriyle ilişkili olarak, bazı durumlarda binlerce kilometre hareket eder. Şu anda Arktik Adaları son 100 milyon yıldır coğrafi Kuzey Kutbu’na göre temelde aynı konumda olduğunu da biliyoruz.
45-40 milyon yıl önce kıtasal ve okyanusal levhalar (Arktik kara kütlesi dışında) şimdi bulundukları yerden oldukça farklı konumlardaydı. Bunun bir sonucu olarak, tümü milyonlarca yıl boyunca iklim değişikliğine katkıda bulunan veya yardımcı olan kara kütlelerinin, dağ kuşaklarının ve okyanus akıntılarının dağılımı da farklıydı. Belirgin bir şekilde, Geodetic Hills ormanları, Ellesmere ve Axel Heiberg adalarında bir dağ oluşumu sırasında gelişti.
Antarktika veya Grönland buzulları ve Arktik deniz buzu yoktu. Kuzey Atlantik Okyanusu bugün olduğundan biraz daha dardı. Avustralya bu sıralarda Antarktika’dan ayrılıyordu ve güney yarımküre okyanus akıntılarını değiştiren büyük bir deniz yolu açıyordu. Yeni Zelanda, bu zamandan çok önce Antarktika-Avustralya karışımından ayrılmıştı. Hepsi Gondwana süper kıtasının kalıntılarıydı. Daha da önemlisi, Kuzey Kutbu ormanları küresel iklim karbondioksit kaynaklı sera koşullarına dönüşmüştü. 58 milyon yıl önce ortalama küresel sıcaklıklar artmaya başladı. Ortalama küresel sıcaklıklardaki bu artışın nedeninin, atmosfere ani bir CO2 girişi olduğu düşünülüyor. Bu ani CO2 infüzyonunun kaynağı bilinmemekle birlikte, volkanik nedene bağlı olabileceği belirtiliyor. Geodetic Hills’in fosil ormanlarının genel iklimi sıcak ve muhtemelen nemli idi.
Karışık kozalaklı ve yaprak döken geniş yapraklı ağaçlar ve çalılarla kaplı, bataklık ve bataklıklarla serpiştirilmiş bir ova bölgesini hayal edin. Daha uzak bir denize giden yolda ağır ağır nehirler kıvrılarak ilerliyordu. Daha iç kesimlerde yeni dağlar, bazıları nehirler tarafından taşınan ve taşkın yataklarında biriken çakıl, kum ve çamur döküyordu.
Kanal çökellerine ek olarak, menderes döngülerinin yapısal tarafındaki jeolojide ‘nokta barı’ dediğimiz alanlarda ince taneli kumtaşları birikmiştir. Bu mostrada, nokta barı çökelleri, bitişik taşkın yatağı boyunca dağılmış çamurlar ve ana nehir kanallarının ötesindeki bataklıklarda ve ormanlık alanlarda oluşan linyit yatakları ile örtülmüştür. Odun kimyasını inceleyen ilk çalışmalar, iklimin günümüz Asya kıyılarına çok benzer şekilde ıslak ve muson iklimi olduğu hipotezini ortaya koydu.
Ortalama yıllık sıcaklıkların 13-15 oC arası olduğu tahmin ediliyor. Geodetik Hills ormanları biraz daha genç ve iklim biraz soğuktu. Ancak ormanlar, çeşitli memelileri ve kemirgenleri, bataklıklarda, timsahları ve kaplumbağaları besleyecek kadar gelişti.
Dr. Eşref Atabey
Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji Uzmanı / Yazar
Kaynaklar
Mustafa Ferudun Çelikmen. 2020. Kaybolan Kuzey. Gezi-inceleme (belgesel).495s. KEMAV Vakfı. İstanbul.
Jane E. Francis. 1988. A 50-Million-Year-Old Fossil Forest from Strathcona Fiord, Ellesmere Island, Arctic Canada: Evidence for a Warm Polar Climate. Arctİc.41/4, 314-3
J.E. Francis, 1991. The dynamics of polar fossil forests: Tertiary fossil forests of Axel Heiberg Island, Canadian Arctic Archipelago. In R.L. Christie and N.J. McMillan, (Editors), 1991. Tertiary fossil forests of the Geodetic Hills Axel Heiberg Island, Arctic Archipelago. Geological Survey of Canada, Bulletin 403, 29-38.
K. West, D.R. Greenwood ve J.F. Basinger. 2015. Was the Arctic Eocene ‘rainforest’ monsoonal? Estimates of seasonal precipitation from early Eocene megafloras from Ellesmere Island, Nunavut. Earth and Planetary Science Letters. 427, 18–30.
