Su kuşlarının vazgeçilmez göç durağı: Gediz Deltası
Yaklaşık iki milyon yaşında olan Gediz Deltası, uzun yıllardır doğaseverlerin ve bilim insanlarının çalışmalarıyla korunuyor. UNESCO’nun Dünya Mirası kriterlerini sağlayan uluslararası ölçekte öneme sahip bir sulak alan olan Gediz Deltası’nda, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMP), DKMP İzmir Şube Müdürlüğü, Doğa Derneği ve İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin ortaklığı ve gönüllü gözlemcilerin katılımıyla 2021 Sonbahar Dönemi Kuş Göçü İzleme Çalışması gerçekleştirildi. Çalışmada, Gediz Deltası’nı göç döneminde ziyaret eden su kuşları ve bu kuşların yoğun olarak kullandığı habitatlar belirlendi. Kuşların yoğunlaştıkları alanlar ve sonbahar göç dönemindeki hassas habitatlar ortaya çıkarıldı.
Barındırdığı biyoçeşitlilik açısından uluslararası öneme sahip bir sulak alan olan Gediz Deltası, göç dönemlerinde kuşlar için hayati önem taşıyor. On binlerce birey, kışlama alanlarına giderken Gediz Deltası’nda besleniyor, konaklıyor ve göç yolculuğuna devam ediyor.
Kuşların üreme alanları ve kışlama alanları arasındaki düzenli mevsimsel hareketlerine kuş göçü deniyor. Her sonbahar göçünde 187 türden yaklaşık 5 milyar kuş Asya ve Avrupa’dan Afrika’ya göç ediyor.
Tanımlanmış sekiz ana göç rotası bulunuyor
Kuşlarda gün uzunluğuna bağlı göç huzursuzluğu oluyor ve kuş göçü böylece başlıyor. Kuşlar, göç esnasında yönlerini bulmak için güneşin konumunu, yıldızları, polarize ışığı, yeryüzü şekillerini ve Dünya’nın manyetik alanını kullanırlar. Genellikle ötücü kuşlar ve su kuşları aktif kanat çırparak; leylek, kartal ve şahin gibi büyük türler süzülerek göç eder. Ötücü kuşlar yırtıcılardan kaçmak için gece göç ederken, termal havayı kullanarak süzülen türler gündüz göç ederler. Ötücü kuşlar genellikle 700-800 metre irtifadan uçarken, su kuşları 2000-4000 metreden uçmayı tercih eder.
Türkiye, bulunduğu coğrafi konum itibariyle, Avrupa, Asya ve Afrika kıtaları arasında göç eden kuşlar için bir köprü vazifesi görür. Ülkemiz, tanımlanmış sekiz ana göç rotasından Karadeniz-Akdeniz göç rotası üzerinde yer alır.
Özellikle su kuşları, yaşama ortamı olarak, sulak alanların korunmasına yönelik RAMSAR sözleşmesi ile korunan Gediz Deltası, kara karınlı kumkuşu Calidris alpina, kervançulluğu Numenius arquata ve kızılbacak Tringa totanus gibi birçok su kuşunun Türkiye’de yüksek sayılarda kışladığı ve düzenli görüldüğü ulusal ve uluslararası öneme sahip bir sulak alandır. Gediz Deltası ayrıca, sumru türleri, tepeli pelikan Pelecanus crispus ve flamingonun Phœnicopterus roseus’un önemli sayılarda üreme popülasyonlarına ev sahipliği yapar.
Uluslararası öneme sahip Gediz Deltası’nda 1 Eylül – 1 Ekim 2021 tarihleri arasında, haftada dört gün olmak üzere, sabit noktalardan su kuşu sayımları gerçekleştirildi. Ayrıca sayımlar sırasında, deltada görülen değişimler ve tehditler kaydedildi.
Sayım sonuçlarına göre; flamingo Phœnicopterus roseus, karabatak Phalacorcorax carbo, gümüş martı Larus michahellis, karabaş martı Larus ridibundus, kılıç gaga Recurvirostra avosetta, ince gagalı martı Larus genei, küçük karabatak Mycrocarbo pygmeus, kara karınlı kumkuşu Calidris alpina, küçük kumkuşu Calidris minuta ve tepeli pelikan Pelecanus crispus sonbahar kuş göçü izleme çalışmasında en yoğun görülen türler oldu.
Su kuşlarının, izleme çalışması boyunca Güney Gediz bölgesi kıyı bataklıkları, tuz tavaları ve dalyanlarda yoğunlaşıp, bu habitatlarda beslenip dinlendikleri görüldü. Sayılan su kuşu türlerinden bazı türler Önemli Kuş Alanı (ÖKA) kriterlerini sağladı. Bunlardan, karabatak, küçük karabatak, kaşıkçı, kılıç gaga, akça cılıbıt türleri göç yolu nüfusunun yüzde 1’i olan B1 kriterini sağlarken, tepeli pelikan ve flamingo hem küresel popülasyonun yüzde 1’i olan A4 kriterini hem de B1 kriterlerini sağladı.
Sazlıklar, Kuğu Tavası ve Uçak Tavası’nın da tamamen kuruduğu gözlendi
Gediz Deltası 2021 yılı ilkbahar göç dönemi Nisan ayı izleme çalışmalarında 75 su kuşu türü gözlenirken, sonbahar göç dönemi Eylül ayı izleme çalışmalarında 65 su kuşu türü gözlendi. Deltada tatlı su habitatlarının kuruması sonbahar göç döneminde, ilkbahar göç döneminde göre tür çeşitliliğinin azalmasına yol açtı. 2020 yılı sonbahar göç döneminde yapılan izleme çalışmasında ise 68 su kuşu türü kaydedildi.
Sonbahar göç izleme çalışmalarında, sazlıklar, Kuğu Tavası ve Uçak Tavası’nın tamamen kuruduğu gözlendi. Ayrıca, dalyanlarda ve kıyı bandında yoğun balık yemi toplayıcılığı gözlenmiş, toplayıcıların kuşlara su tutarak rahatsız ettikleri tespit edildi. Yaz döneminde sazlıklara tatlı su desteği verilmesi, deltadaki faaliyetlerin daha sık denetlenmesi ve yasa dışı olanların yetkili kurumlarca engellenmesi önerildi.
