Tarım ilaçlarının (pestisit) çevre ve insan sağlığına etkileri

Sebze ve meyveleri, ekinleri zararlılara karşı korumak ve verimini arttırmak için ilaçlama yapılması, pestisit kullanımı hepimizin sağlığını yakından ilgilendirmektedir. “Tükettiğimiz meyve ve sebzelerde ilaç kalıntısı var mı? Sağlığıma zararı olur mu?” soruları hep akla gelmektedir.

Türkiye’de yılda hektar başına 26 kilo pestisit kullanıldığı, bu kullanım ile Avrupa’da ilk sırada yer aldığımız pestisit, kısa vadede vücuda zarar vermeyeceği düşünülse de uzun dönemde; deri, cilt, akciğer kanseri, hormonal bozukluklar, beyin ve sinir sistemi hastalıkları, bazı kan hastalıkları gibi ölümle sonuçlanabilecek hastalıklara yakalanma riskleri taşıdığı, özellikle gelişme çağındaki çocuklarda hiperaktivite ve dikkat dağınıklığı gibi davranış problemlerine yol açtığı belirtilmektedir.

Konunun uzmanı olmasam da, tarım ilaçlarının toprak ve su kirlenmesine yol açması, sağlığımızı tehdit etmesi yönüyle, bir çiftçi ailesinin ferdi ve şehirde pestisit kalıntılı sebze ve meyve tüketicisi olmam dolayısıyla böyle bir yazıyı hazırlama gereği duydum.

Yazıda, sağlığımızı yakından ilgilendiren, zirai mücadelede kullanılan zirai ilaç ‘pestisit’ tanımı, çeşitleri, toprağa, suya ve insan sağlığına zararları, pestisit kalıntısı nasıl temizlenir, zirai ilaçlamada dikkat edilmesi gerekenler açıklanmıştır.

Bitkisel üretimi sınırlayan hastalık, zararlı ve yabancı otların zararından bitkileri korumak, bu yolla tarımsal üretimi artırmak ve kalitesini yükseltmek amacıyla yapılan tüm işlemlere bitki koruma ya da zirai mücadele denilmektedir.

Zirai mücadelede etkin yöntemlerden birisi de kimyasal yöntemlerdir. Bileşimlerinde bulunan zehirli kimyasal maddelerle hastalık ve zararlıları yok etmek için yapılan mücadeleye ilaçlı mücadele denir.

Mahsül kayıplarına neden olan etmenler

Bunları cansız ve canlı hastalık etmenleri adı altında iki gruba ayırabiliriz.

Cansız hastalık etmenleri: Düşük ve yüksek sıcaklıklar, aşırı rutubet, topraktaki besin maddesi noksanlığı, ışık noksanlığı, yıldırımlar, kuvvetli rüzgar, havadaki çeşitli kimyevi maddelerdir.

Canlı hastalık etmenleri: Bunlar başlıca böcekler, mantarlar, bakteriler, virüsler, nematodlar, kemiriciler ve yabani otlardır.

Böcekler: Meyve iç kurtları, meyve ağ kurtları, kırmızı örümcekler, kabuklu bitler, yaprak bitleri, floksera, süne ve kımıl.

Mantarlar: Buğday sürmesi, hububat pasları, bağ ve sebze mildiyöleri, meyve, sebze ve bağ küllemeleri, yaprak leke hastalıkları.

Bakteriler: Zeytin ağacı kanseri, turunçgil dal yanıklığı, ceviz bakteriyel yanıklığı, pamuk köşeli leke hastalığı, meyve ağaçları kök kanseri.

Virüsler: Bağlarda bulaşık soysuzlaşma, tütün mozayik virüsü, hıyar mozayik virüsü, pancartepe kıvırcıklığı virüsü, narenciye virüsleri.

Nematodlar: Kök ve ur nematodları, buğday gal nematodu, soğan ve sarmısak nematodu.

Kemiriciler: Tarla fareleri, kör fare, tavşanlar, sincaplar.
Yabani otlar: Sarı ot, yabani hardal, köygöçüren, gelincik, yabani yulaf, karamuk, pelemir, kanyaş, sarmaşık, pıtrak, yavşan, tilki kuyruğu ve ayrık otu.

Pestisitler

Zirai ilaçlama ile hastalık etkenlerin bitkilere bulaşması önlenir ve bitkide zarar yapan haşereler öldürülür. Bunlara pestisit denir. Pestisit kelimesi Latince bir ad olup, ‘hastalık önleyici’ anlamına gelmektedir.

Zirai ilaçlamada kullanılan, pestisitler, diğer bir adıyla biyoksitler, arzu edilmeyen organizmaları yok etmede kullanılan anorganik, doğal organik ve sentetik organik olmak üzere üç grupta toplanabildiği gibi, biyolojik organizmaya etkisine göre;

İnsektisit: Böcekleri

Fungusit: Mantarları

Bakterisit: Bakterileri

Herbisit: Yabancı otları

Akarisit: Kırmızı örümcekleri

Rodentisit: Kemiricileri

Nematisit: Nematodları

Mollussisit: Salyangozları

Auenisit: Kuşları

Reperlent: Karıncaları

Atraktanlar: Çekirgeleri öldürenler

Doğal organik pestisitler: Rotenon, piketrum ve nikotin

Anorganik pestisitler: Arsenikli, cıvalı, boratlı ve florürlü bileşikler

Sentetik organik pestisitler: Kimyasal özelliklerine göre klorürlü, organo fosforlu ve karbonatlı pestisitler şeklinde sıralanabilir.

Türkiye’de 2021 yılına göre pestisit kullanımı 52.960.000 kg/lt olmuştur. Bunun 11.070.000 kg/lt insektisit, 19.097.000 kg/lt ton fungusit, 13.320 kg/lt herbesit, 2.343.000 kg/lt akarisit, 283.000 kg/lt rodentisit ve 6.852.000 kg/lt diğer pestisitlerdir.

Kullanılan tarım ilacında sırasıyla; Antalya, Manisa, Bursa, Aydın, İzmir ve Konya gelmektedir. Bu da gösteriyor ki pazar payı için en fazla üretim yapılan bölgelerde, en fazla pestisit kullanılmaktadır.

Zirai ilaçlamada kullanılan aletler

Bunlar, tozlama ve püskürtme aletleridir.

Tozlama aletleri: El, göğüs, sırt, arabalı, uçak körükleri ile motorlu tozlayıcılardır.
Püskürtme aletleri: El, sırt, arabalı, motorlu ve sisleme pülverizatörleridir.

Pestisitlerin toprağa zararları

Pestisitlerin bileşiminde zehirli olan arsenik, cıva ile flor ve bor vardır. Bu elementler toprakta ağır metal kirlenmesine yol açar. Pestisitler, toprağı canlı tutan toprak organizmalarının yok olmasına neden olmaktadır. Arsenik ve cıva bileşikli böcek ilaçları yasaklanmıştır.

Pestisitlerin suya zararları

Bazı pestisitler katı partiküller üzerine bulaşmakta ve yıkanarak yüzey sularına geçmektedir. Ancak çayır, mera ve ormanlık alanların sınırlı olmasının bir sonucu olarak, tarım toprakları önemli derecede erozyona maruz kalmaktadır. Bu durum hem kuru, hem de sulu tarım sırasında kullanılan pestisitlerin su ortamlarına taşınmasını da kolaylaştırmaktadır.

Suda bulunan pestisitlerle ilgili iki tip tehlike söz konusudur

1. Ürünlerin verim ve kalitesi üzerine etkileri,
2. Sulanan alanlardaki yer altı suyuna etkileri.

Sulama suyunda izin verilebilir pestisit derişimi için standart geliştirilememiştir. Bu maddeler daha çok tarımsal alanlar ve kültür topraklarından sızan sularda ve meyve-sebze işleyen fabrikaların kirlenmiş sularında bulunur. Uçaklarla yapılan tarımsal mücadele sonucunda da söz konusu maddeler sulara karışabilmektedir.

Pestisitlerin suya karışma yolları

1. Püskürtme,
2. Yağmur suyu,
3. Atık deşarjları,
4. Pesitisit içeren diğer kalıntıların suya karışması.

Pestisitler yer altı suyuna ise temelde süzülme ve kazara dökülme sonucu bulaşmaktadır. Gerek yer altı suyu gerekse yer üstü suyuna ulaşan pestisitlerin, çeşidi ve suda çözünürlük durumuna göre canlılar için sınır değerleri söz konusudur. Bu değerlerin üstündeki derişimler canlı hayatını olumsuz yönde etkiler.

Pestisitlerin insan sağlığına etkileri

Günümüzde yaygın olarak sprey şeklinde kullanılan pestisitler, tutunma sonucu sebze ve meyvelerin yüzeylerine yapışır. Bazı zamanlarda çiğ olarak tüketilen bu gıdalarda yeterli arındırma sağlanamaz. Böyle durumlarda sindirim sistemi aracılığı ile maruziyet meydana gelir. 

Pestisitler, bazı durumlarda böcek ilaçları gibi maddelerin yanlışlıkla solunmasıyla ya da temas sonucu deri yoluyla emilmesiyle kan dolaşımımıza katılır, hayati organ ve sistemlerimize ulaşırlar. Bu  durum sonrası kısa dönem ya da uzun dönemde bir takım etkiler görülebilmektedir. Pestisitlere maruz kalma sonucunda görülen kısa dönem etkileri deyince aklımıza ilk gelecek olanlar akut zehirlenmeler ve alerjik reaksiyonlardır. Özellikle tarım işleriyle uğraşanlar büyük risk altındadır. Dikkatsiz ve özensiz yapılan ilaçlamalar sonucu pek çok pestisit zehirlenmesi vakası meydana gelmektedir.  Akut pestisit zehirlenmelerinin başlıca belirtileri: Kusma, ishal, terleme, solunum güçlüğü, çarpıntı, istemsiz kasılmalar olarak  sayılabilir.

Meyve ve sebzelerdeki pestisit kalıntılarının uzaklaştırmanın yolları

Çevre Koruma Kurumu, üzerindeki organik maddeleri ve bakterileri azaltmak amacıyla tüm sebze ve meyvelerin yenilmeden önce iki dakika boyunca ticari amaçla satılan dezenfektan maddelerde bekletilmesini uygun bulmaktadır. Bazı kaynaklarda meyve ve sebzelerdeki pestisit kalıntılarını uzaklaştırmak için bazı yöntemler önerilmektedir.

Tuzlu suda bekletilmesi: Araştırmalar, 20 dakika boyunca yüzde 10 tuzlu su çözeltisinde meyve ve sebzelerin bekletmenin, en yaygın dört böcek ilacı kalıntılarının çoğunu bertaraf ettiğini göstermiştir.

Sirke içinde bekletilmesi: Yaklaşık 20 dakika, 1 kısım sirke için 3 kısım su çözeltisini önerirken, diğerleri de pestisitleri iyice uzaklaştırmak için tam kuvvetli sirke gerektiğini gösteriyor.

Kabartma tozu kullanımı: 30 gram kabartma tozu 3 litre suya karıştırarak meyve ve sebzeleri en az 15 dakika bekletilmeli ve sonra suyla durulanmalıdır.

Sadece soğuk su ile yıkamak: Soğuk su altında durulamada 12 pestisitten 9’unun kalıntılarını azaltabildiği saptanmıştır.

Kabuklarını soymak: Pestisit kalıntılarını meyvelerin kabuklardan uzaklaştırmanın en etkili yolu, yukarıda belirtilen işlemlerini yaptıktan sonra meyvelerin kabuğunu soyarak yemek.

Pestisit kullanmada dikkat edilmesi gerekenler

1. Zirai mücadele ilaçları daima kilitli ve meskûn olmayan yerlerde, kapalı odalarda ve dolaplarda saklanmalıdır. Boş orijinal ambalaj kapları başka maksatlar için asla kullanılmamalı, çocukların ulaşabileceği yerlerden uzak tutulmalıdır
2. İlaçlar, içerisinde gıda ve yem maddeleri bulunan mutfak, ahır ve benzeri yerlerde hazırlanmamalıdır.
3. Pestisitler yalnız ambalajlarının üzerinde kullanma talimatlarında gösterilen dozlarda kullanılmalıdır.
4. İlaçların kullanılması sırasında koruyucu elbise, lastik çizme giymeli, ayrıca koruyucu gözlük ve maske takılmalıdır.
5. Koruyucu elbiseler sık sık değiştirilmeli ve temizlenmelidir.
6. Pestisitler ile çalışırken yemek yememeli, su ve sigara içilmemelidir.
7. Bilhassa iş esnasında ve işten sonra alkollü içkilerin kullanılması çok tehlikelidir.
8. İlaçlamadan sonra ve her yemekten önce eller su ve sabunla itina ile yıkanmalıdır. İlaçlar asla deriye ve göze temas ettirilmemeli ve herhangi bir şekilde temas ettiği zaman bol sabunlu su ile yıkanmalıdır.
9. Tıkanan meme ve hortumların üfleyerek açılmaya çalışılması tehlikelidir.
10. Rüzgara karşı ilaç atılmamalıdır.
11. Arılara karşı, zehirli olan ilaçlarla çalışırken özel itina gösterilmeli ve ilaçlama öncesi kovan sahiplerine haber verilmelidir.
12. Hazırlanan ilaçlardan arta kalanlarla, aletlerin temizlenmesinde kullanılan suları asla su çukurlarına, derelere, nehirlere, göllere ve denize dökülmemeli bunlar açılan bir çukur içerisine dökülmelidir.
13. İlaçların kalıntıları bazen hayvanlarda bariz bir zarar meydana getirmekle birlikte, ürünlerine meselâ süte geçebilmektedir. Sebze ve meyveler ise kullanılmadan önce mutlaka yıkanmalıdırlar.
14. Zirai mücadele ilaçları ile çalışanlar bedeni ve ruhi yönden sağlıklı olmalı ve aynı zamanda kendilerine kullanma, zehirlilik ve dikkat edecekleri hususlar hakkında bilgi verilmelidir.
15. Gündüzleri devamlı olarak 8 saatten fazla ve peşi peşine 6 günden fazla sürelerle, mücadele ilaçları uygulamalarından kaçınılmalıdır.
16. Üşüme, bronşit ve mide rahatsızlığı olan şahıslarla, ellerinde çatlak ve yaralar bulunanlar zehirlere karşı bilhassa hassastırlar. Böyle kişiler sıvı ve toz ilaçlarla çalıştırılmamalıdır.
17. Eğer iş esnasında veya işten sonra baş ağrısı, mide bulantısı, baş dönmesi, göz kararması ve diğer rahatsızlıklar meydana gelirse işi derhal durdurmalı, kirli elbiseleri çıkarılmalı ve doktor çağırmalı veya hasta derhal hastaneye kaldırılmalıdır.

Pestisitlere maruz kalma sonucunda görülen kısa dönem etkileri deyince aklımıza ilk gelecek olanlar akut zehirlenmeler ve alerjik reaksiyonlardır. Özellikle tarım işleriyle uğraşanlar büyük risk altındadır. Dikkatsiz ve özensiz yapılan ilaçlamalar sonucu pek çok pestisit zehirlenmesi vakası meydana gelmektedir.

Tarımsal ilaçlamalarda kişisel koruyucu önlemler alınmalı, ilgili yönerge ve kurallara uyulmalıdır.

Dr. Eşref Atabey

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji Uzmanı / Yazar

Kaynaklar

• Atabey, E. 2018. Suyun Hikayesi. 615s. Asi Kitap: 65, Araştırma: 45,1. Baskı Şubat 2018. ISBN: 978-605-9331-87-6 İstanbul.
• Eşref Atabey-https://youtu.be/WywKxWUxtIk
• Eşref Atabey. 2020. Zirai ilaçlama-pestisitler ve zararları-http://www.bodrumguncelhaber.com/zirai-ilaclama-pestisitler-ve-zararlari/
• Uslu, O. ve Türkman, A. 1987. Su Kirliliği ve Kontrolü, Başbakanlık Çevre Genel Müdürlüğü Yayınları, Eğitim Dizisi 1. 364 s. Thiel, P. G. 2001. Blooms of Blue-Green Algae, Environmental Medicine, Chapter-5 (www.envimed.com/emb05.shtml).
• https://www.dersimiz.com/bilgibankasi/zirai-mucadele-nedir-hakkinda-bilgi-1134
• https://www.medicalpark.com.tr/pestisit-nedir-turleri-etkileri-ve-zararlari-nelerdir/hg-1718
• https://cevreselgostergeler.csb.gov.tr/tarim-ilaci-pestisit-kullanimi-i-85834
• https://www.tarimorman.gov.tr/GKGM/Belgeler/DB_Bitki_Koruma_Urunleri/Istatistik/Il_Duzeyinde_BKU_Kullanim_Miktar_2021.pdf