Kapadokya Alanı’ndaki faaliyetler nedeniyle Göreme’nin SİT koruma statüsü tehlikede

Göreme ile Ortahisar arasında yeni yol yapılması, Avanos ile Ürgüp arasında enerji nakil hattı çalışması, alandaki mermer, pomza, kil, bentonit ve taş ocağı faaliyetleri, yer altı depoları ve otelleri, bazı yapıların inşası, balon turizmi kapsamında vadilerde ve peribacaları arasında dört çekerli araç trafiği, hızlı tren hattı projesi gibi Kapadokya alanındaki yapay faaliyetler, Göreme’nin Arkeolojik ve Doğal SİT koruma statüsünü tehlikeye sokmaktadır.

Göreme Tarihi Milli Parkı, 1-Mili Park, 2-Arkeolojik ve Doğal Sit ve 3-UNESCO Dünya geçici Miras Listesi olmak üzere üç yasal statüye aynı anda sahipti. Kapadokya Alanında arkeolojik, kentsel, doğal sit alanları, kültür ve turizm koruma ve gelişim bölgesi ve milli park gibi birçok farklı koruma statüsünün bir arada bulunmasının alanda zamanla yetki karmaşasına neden olduğu ifade edilerek, bu üç statüden Milli Park olma durumu 22.10.2019 tarihinde kaldırıldı. 23.05.2019 tarihinde alan, 7174 no’lu Kapadokya Alanı Hakkında Kanun ile ‘Kapadokya Alanı’ ilan edilmiştir.

Alanın yönetimi için, “Kapadokya Alanı’nın tarihi ve kültürel değerleri ile jeolojik/jeomorfolojik dokusunun ve doğal kaynak değerlerinin korunmasını, yaşatılmasını, geliştirilmesini, tanıtılmasını, gelecek kuşaklara aktarılmasını, planlanmasını, yönetilmesini ve denetlenmesini sağlamak” amacıyla, 23.5.2019 tarihli ve 7174 sayılı Kapadokya Alanı Hakkında Kanuna göre, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı, Nevşehir’de hizmet veren, ‘Kapadokya Alan Başkanlığı’ kurulmuştur.

Yorum: Uygulamalara bakıldığında, Kapadokya’da bütüncül bir korumadan ziyade yatırımcıların turizme yönelik talepleriyle ilgili uygulamaların olduğunu görmekteyiz. Daha önceki farklı statülerin karmaşaya ve yatırımcıların ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kaldığı, Alan Başkanlığı uygulamalarıyla yatırımlara hızlı cevap verme ilkesi benimsendiği belirtilmekte, böyle olduğunda da bütüncül bir koruma ne yazık ki sağlanamamaktadır.  Bu durum, günümüzde Kapadokya koruma kalkanının büyük ölçüde zayıfladığını göstermektedir.

Önceki yazıda Göreme’de yol yapımıyla ilgili değerlendirmeyi ele almıştım. Bu yazıda Kapadokya Alanı, Göreme Milli Parkı ve Uluslararası Koruma Statüsü, Göreme I. II. III. Derece Arkeolojik ve Doğal Sit Alanları, Kapadokya alanı içindeki taş ocağı, maden ocağı faaliyetleri, hızlı tren hattı projesi, 1.Derece Arkeolojik ve Doğal SİT alanında yol yapılması, Kapadokya Alan Başkanlığı kurulma nedenleri, görevleri ve yetkileri, Alan Komisyonu oluşması, görevleri ve yetkilerinden söz edilmiştir.

Kapadokya Alanı

Kapadokya Alanın 83.000 hektar genişliğinde olduğu, alanda 5 ilçe, 9 belde, 49 mahalle ve 26 köyün bulunduğu, yaklaşık 217.000 kişiye hizmet ettiği belirtilmektedir. Alan sınırları, 3.6.2022 tarihinde değiştirilmiştir. Alan sınırları içinde;

• Arkeolojik SİT alanları,
• Kentsel SİT alanları,
• Kentsel-arkeolojik SİT alanları,
• Doğal SİT alanları, etkileşim geçiş sahası,
• Dünya miras alanı,
• Kültür ve turizm gelişim bölgesi (24.2.2020 tarihinde kaldırılmıştır),
• Milli park alanı (22.10.2019 tarihinde kaldırılmıştır),
• Herhangi bir koruma statüsü olmayan alanlar bulunmaktadır.

1-Milli Park statüsü

Göreme’nin de içinde bulunduğu alan30.10.1986 tarihinde Ürgüp, Uçhisar, Ortahisar, Zelve ve Çavuşin yerleşimleri ve Güvercinlik Vadisi, Aşk Vadisi, Kılıçlar Vadisi, Kızılvadi ve Meskender Vadisi’nin bulunduğu toplam 9614 hektar alan ‘Milli Park’, 06.01.2005 tarihinde ise bölge ‘Nevşehir-Kapadokya Kültür Turizm Gelişim Bölgesi’ ilan edilmiştir.

Göreme Milli Parkı’nın bulunduğu alan Kapadokya Alan Başkanlığı’nın yetki alanına girdi

Kapadokya Alanında arkeolojik, kentsel, doğal sit alanları, kültür ve turizm koruma ve gelişim bölgesi ve milli park gibi birçok farklı koruma statüsünün bir arada bulunmasının, zamanla yetki karmaşasına neden olduğu gerekçesiyle, Milli Park olma durumu 22.10.2019 tarihinde kaldırılan Göreme alanıyla ilgili, yetkili tek idare ‘Alan Başkanlığı’ olmuştur.

Yorum: Kapadokya Alanında Göreme Milli Park Statüsü devam edebilirdi, bir alanda birden çok koruma statüsü olması mümkündür. Bir alan sit, milli park gibi birden çok korunan alan statüsüne sahip olabilir. Bu durumda alan ilgili idarelerin yetki alanları kapsamında ve birden fazla yönden korunabilir. Alanın yönetimine hakim ilkeleri koruma amacı taşıyan yönetim planları belirler. Milli Parklarda hazırlanması gereken Uzun Dönemli Gelişim Planları, alanın korunmasına ve birden fazla yetkili idarenin uyumlu çalışmasına uygun hazırlanabilir ve daha sağlıklı olabilirdi.

2-Göreme Uluslararası Koruma Statüsü

Göreme Milli Parkı’nın yanı sıra, Derinkuyu ve Kaymaklı Yeraltı Şehirleri, Karain Güvercinlikleri, Karlık Kilisesi, Yeşilöz Theodoro Kilisesi ve Soğanlı Arkeolojik Alan 1985 yılında, 357 liste sırasında, Doğal ve Kültürel kategoride UNESCO Dünya Miras listesine alınmıştır.

3- Kapadokya Bölgesi I. II. III. Derece Arkeolojik ve Doğal Sit Alanı

04.07.2012 tarihinde belirlenen Kapadokya Bölgesi oldukça geniş bir alanı kapsayan doğal, tarihi,  I. ve III. derece arkeolojik SİT alanları sınırları haritada görülmektedir.

Kapadokya Alanı içindeki faaliyetler

Göreme’nin önceki statüsü daha fazla koruma kalkanına sahipti. Kapadokya Alanı için böyle bir sınırlandırma görülmüyor ve korunması gereken bu alan içinde kentsel gelişim, konut, otel ve benzeri turizm ve ticaret alanları önerilmesi olasılığı bulunuyor. Kapadokya alanı içinde genişlemekte olan kentsel alanlar (Nevşehir başta olmak üzere) madenler ve taş ocakları, hızlı tren için önerilen ve ciddi bir jeolojik müdahale gerektiren güzergah da bulunmakta ve tüm bu doğa ile farklı ilişki kuran alanları tek bir alan altında birleştirilmiştir.

Bentonit ocağı

Ürgüp merkezde Kapadokya Alanı içinde kedi kumu üretimi de yapan bir bentonit ocağı işletilmektedir. Bu ocağa yakın bir taş ocağından alınan numunelerde, karın zarı kanserine (mezotelyomaya) yol açan, iğnemsi kristalli eriyonit mineralleri saptanmıştır. Bu ocakta işletilen malzeme içinde de jeolojik özelliği nedeniyle kanserojen eriyonit minerali bulunma olasılığı yüksektir. Yine Sarıhıdır ile İltaş köyü civarında bentonit arama ruhsatı verilmiştir.

Pomza ocakları

Kapadokya alanı güney batı bölümü Kavak çevresinde pomza ocakları, yer altı depoları bulunmaktadır. Bu alanlar belki ‘Alan’ dışında tutulabilir ya da bütüncül değerlendirilebilir.

Taş ocakları

Nevşehir Merkez’de-Avanos yolu üzerinde önceden beri ‘Nevşehir taşı’ adı altında işletilen taş ocakları vardır.

Sarıhıdır mermer ocağı

Sarıhıdır köyünde, traverten mermer ocağı bulunmaktadır.

Karakaya mermer ocağı

Karakaya köyü güneyinde mermer (bazalt, diyabaz, andezit vb.) maden ocağı arama ve işletme ruhsatı bulunmaktadır.

Demiryolu hattı

Antalya-Konya-Aksaray-Nevşehir-Kayseri demiryolu hattı, Nevşehir’in Acıgöl, Merkez, Avanos ve Ürgüp ilçe sınırları içinden, aynı zamanda Kapadokya Alanı’ndan geçmektedir.

Proje kapsamında hattın 69.2 km.si (km 491+000-560+200 arası) Nevşehir ili sınırları içerisinde,  69-79 numaralar arası toplam 11 adet tünel Nevşehir il sınırları içindedir. Bunlardan 7’si Merkez ilçesi, 4’ü Ürgüp ilçesi sınırları içinden geçecektir. 41, 42 ve 43 no’lu köprü Nevşehir merkezde (255 m, 905 m, 735 m), 2 viyadük ve 8 dere geçişi, il sınırları içindeki hattın 8 ile 35 numara arasında 28 adet üst geçit, 135-163 numaralar arası 29 adet alt geçit, Acıgöl, Nevşehir ve Avanos’ta olmak üzere 3 adet istasyon planlanmıştır. 7 no’lu şantiye Acıgöl, 8 no’lu şantiye alanı Merkez ilçe içindedir. Tren hattı Merkez ilçenin 100 m kuzeyi, Avanos’un 100 m güneyi ve Ürgüp’ün 7 km kuzeyinden geçmektedir.

Merkez ilçesi içinde Kurt, Sapağanözü ve Karağaç Deresi; Avanos ilçesi içinde Çayağıl, Tapançayı ve Göktepe Deresi, Ürgüp ilçesinde Köyönü ve Karakaya Derelerinden geçmektedir.  Demiryolu Hattının kısmen 1. ve 3. Derece doğal SİT alanında yer alan bölümleri ile ilgili olarak Nevşehir Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonunca alınan 28.09.2012 tarihli kararda güzergâhın uygun olduğu görüşü verildiği görülmektedir.

Bölgeden geçen ve Nevşehir ili sınırları içinde Acıgöl, Merkez, Avanos ve Ürgüp yerleşimlerinde durak öneren hızlı tren projesi aynı zamanda kaldırılan Milli Park alanının hemen bitişiğinde bir hızlı tren şantiye alanı planlıyor ve bu hattın yapı malzemesi ihtiyaçlarını da alanın kuzeydoğusunda kalan Bozca yerleşimindeki taş ocaklarından karşılamayı öneriyor.

Yorum: Kapadokya Bölgesinden geçen hızlı tren projesinin bizzat kendisi mevcut yaşayan nüfusların ulaşım sorununu öncelemek yerine bölgede hızlı ve büyük ölçekli kitlesel turizmi geliştirmeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda Nevşehir, Acıgöl, Avanos ve Ürgüp yerleşimlerine önerilen duraklardan geçen hızlı tren hattı, eğim ve dönüş açıları konusunda toleranslı ve esnek olmayan yapısı ile alanı yatay ve dikeyde neredeyse dümdüz ederek geçecek bu da alandaki jeolojik değerlerin, yer biçimlerinin, tarihi ve kültürel mirasın zarar görmesine yol açacaktır. Başka bir deyişle bu tip projeler bindiği dalı kesmekte ve işin başında zaten yörenin turizm faaliyetini yürütmesini sağlayan değerlere “turizmi arttırmak için yapıyoruz” gerekçesiyle zarar vermektedir.

Göreme 1.Derece Arkeolojik ve Doğal Sit Alanı’nda Yol Yapılması

Nevşehir ili Göreme ve Ortahisar arasında 1.Derece Arkeolojik ve Doğal Sit Alanı’nda alternatif yol projesi planlanmış olup, UNESCO Dünya Kültürel Miras listesindeki Kapadokya bölgesinin Göreme bölümündeki yapımı devam eden bu yolla ilgili yayımlanan iki yazımda da duruma dikkat çekmiştim.

1.Derece Arkeolojik ve Doğal Sit Alanı’nda yeni yol yapımıyla ilgili basında yer alan haberler üzerine, Kapadokya Alan Başkanlığının 10.8.2022 tarihinde kamuoyuna yaptığı açıklamada, yol yapım gerekçesini; “Göreme Beldesini Ortahisar Beldesine bağlayan mevcut 2.8 km’lik yol, peribacaları, kaya oluşumları, tescilli kültür varlıkları ve kiliselerin önünden geçmektedir. Söz konusu yolu her gün yüzlerce ağır tonajlı araç yoğun bir şekilde kullanmakta ve arazi morfolojisi gereği kültür varlıklarına zarar vermektedir. Turizm sezonlarındaki yoğun araç kullanımları da göz önünde bulundurulduğunda, söz konusu yolun yakınındaki Tokalı kilise, Kızlar Manastırı, Elmalı kilise, Yılanlı kilise ve Karanlık kiliselere, titreşim ve atmosferik gazlar sebebiyle zarar gördüğü bilinmektedir. Mevcut yolun sürdürülebilir olmadığı, doğal ve kültürel varlıkları olumsuz etkileyerek zarar verdiği ortaya çıkmış ve alternatif bir yol çalışması gerekliliği doğmuştur. Alternatif yol çalışmaları 2.2 km uzunluğunda olup genişliği 5 ile 7 metre arasında değişen kadastral yol hattındadır. Planlanan yol, kaya oluşumların uzağından geçmekte ve Saklı kiliseye 18 metre mesafededir. Güzergâh çalışmalarından sonra arkeolojik jeoradar çalışmaları yapılmış herhangi bir taşınmaz kültür ve tabiat varlığına rastlanmadığı tespit edilmiştir…” şeklinde açıklamıştır.

Yeni yol yapımıyla ilgili Kapadokya Alan Başkanlığı’nın ileri sürdüğü ağır tonajlı araçlardan kaynaklı titreşim etkisi, atmosferik gazlar gibi gerekçelerin Göreme Açık Hava Müzesi yakınından geçen yeni yol için de söz konusu olacağını, ÇED raporu olmadan, Alan Komisyonunun aldığı kararla yürürlüğe sokulduğunu, yolun bir ihtiyaçtan kaynaklanmadığını, yapılmasında bir zorunluluk bulunmadığını, Kapadokya Alan Başkanlığının, 2011 yılında Nevşehir Tabiat ve Kültür Varlıkları Koruma Kurulunun mevcut yolun kapatılması kararına uyarak, sıralanan gerekçelerle Göreme ile Ortahisar arasında alternatif yolun yapılması kararı, bilimsel temelli, fizibilite çalışmalarına dayandırılmadan, zorunlu ihtiyaçtan kaynaklanmayan karar olup, dolayısıyla 1.Derece Arkeolojik ve Doğal SİT ilkelerine ve yönetmelikte açıkça belirtilen Kapadokya Alanının korunması ibaresine aykırılık teşkil ettiğini önceki yazımda belirtmiştim.

Alanın UNESCO Dünya Miras Listesi’nde, 1. Derecede Arkeolojik ve Doğal SİT alanında olduğunu, jeolojik ve jeomorfolojik açıdan önemli olduğunu, yol açılmasının tahribata-erozyona neden olacağını, peribacalarına, yer altı yapılarına, kilise ve manastırlara zarar vereceğini, peribacalarının oluşumunu olumsuz etkileyeceğini, ÇED Yönetmeliği ÇED uygulanacak projeler listesi Madde 8/c: ‘Devlet karayolları’ için, yine 29.7.2022 tarihinde yayımlanan yeni ÇED Yönetmeliği’nin 9/c maddesine göre ‘Devlet karayolları’ yapımında ÇED Gerekli olduğunu,10337 sayılı genelgeye göre yol için Tıbbi Jeolojik rapor hazırlanması gerektiğini, Kültürel Miras Etki Değerlendirme raporu hazırlanması ve UNESCO’dan izin alınması gerektiğinden söz etmiştim.

Yolun yapılma kararı

Nevşehir Kültür ve Tabiat Varlıklarının Koruma Bölge Kurulu’nun 12.11.1999 tarihli kararı ile 1.Derece doğal SİT alanı, 24.4.2019 tarihli kararı ile belirlenen 1. ve 3.  Derece Arkeolojik SİT alanı içinde kalan alanda yapılması planlanan yol projesi, Nevşehir İl Özel idaresinin 2.7.2020 tarihli yazısı ve Alan Başkanlığı uzmanlarının 3.7.2020 tarihli raporu gereğince,  4.7.2020 tarihli Kapadokya Alan Başkanlığı kararıyla yol projesinin uygun olduğuna karar verilmiştir.

Yorum: Görüldüğü üzere, Kapadokya Alan Başkanlığı’nın aldığı yol yapım kararının, uzmanların görüşlerini içeren fizibilite çalışmalarına, bilimsel ve teknik raporlara dayandırılmadan (Alan Başkanlığı uzmanlarının raporunun içeriğini bilmiyoruz) alınan, zorunlu bir ihtiyaçtan kaynaklanmayan, daha çok turizm yatırımcıların kaygılarını gidermeye yönelik, koruma odaklı olmayan bir karar olduğunu belirtebiliriz.

Yolun genişliğinin ilk önce 5-7 metre olacağı ilan edilirken, sonra bu genişliğin 10 metre olacağı açıklanmıştır. Yolun yapılan kısmının ölçülen genişliği ise 16 metredir. Alan Başkanlığının daha önceki basın açıklamasında, alternatif yolun Saklı Kilise’ye 18 metre mesafede olduğunu, son açıklamalarında ise 32 metre, peribacalarına 20 metre mesafede olduğu belirtilmektedir. Yolun yapılan son haliyle Saklı Kiliseye 8 metre mesafede olduğu görülmüştür. Bu haliyle kamuoyuna çelişkili bilgiler aktarılmaktadır. Sözü edilen bu mesafelerde ağır tonajlı araçların titreşiminden tarihi yapılar zarar görecektir.

Yol güzergâhındaki kaya birimi volkanik kül, tüfit türü, gevşek malzeme olduğundan, eğimini azaltmak için yol derine doğru kazılması dolayısıyla şevde göçmeler-kaymalar olmaktadır. Şev göçmesini önlemek için geriye doğru zeminde sıyrılma işlemi yapıldığından yolun genişliği planlanandan çok daha geniş olacaktır. Dört şeritli olacağı belirtilen yolun vereceği tahribatın boyutu büyük olacaktır.

Enerji nakil hattı

Avanos’u Ürgüp’e bağlayan karayolu güzergahında yapılan enerji nakil ve doğal gaz hattı İğdir Mevkii, Dervent Vadisi bölümünde peribacaları arasından geçmektedir.

Yorum: Ağır iş makinalarıyla yapılan kazma çalışmaları peribacalarının arasından değil, bu güzergaha paralel, peribacalarının olmadığı Devret Tepe sırtından geçen yol boyunca yapılabilirdi. Ağır iş makinalarının yarattığı titreşimden çatlaklı yapıdaki peribacalarının yıkılma süreci hızlanacaktır.

Balon turizmi

Balon turizmi kapsamında ziyaretçilerin taşınması sırasında dört çekerli araçların vadi içleri ve peribacaları arasında hareketi sırasında tahribat oluşacaktır. Alandaki flora zarar görecektir.  Peribacaları arasındaki araç ve insan trafiği aşınmayı/erozyonu hızlandıran bir unsurdur.

Peribacalarını ışıklandırma fikri

Peribacalarının ışıklandırması gibi bir fikir ileri sürülmektedir. Böyle bir uygulama düşünülüyorsa uygun değildir. Işıklandırma için elektrik hattı çekilmesi sırasında peribacaları arasında kazma işlemi yapılacak, aralara direkler dikilecek ve dolayısıyla tüm alan tahrip edilecektir. Böyle bir fikri uygulamaya geçirmek, Göreme yöresini suni bir park haline getirilmesi anlamına gelir.

Daha önce Kapadokya’nın doğa ve kültürel değerlerini korumada daha titiz davranılıyorken, şimdi Kapadokya yönetiminin tek elden yürütülmesinde neden sorunlar yaşanmaktadır?

Tüm bu yapılanlardan sonra yetkili ve sorumlu olan Kapadokya Alan Başkanlığı’nın kuruluş nedeni işleyişi ve görevlerini sorgulamamız gerekiyor.

Kapadokya Alan Başkanlığı

“Kapadokya Alanının tarihi ve kültürel değerleri ile jeolojik/jeomorfolojik dokusunun ve doğal kaynak değerlerinin korunmasını, yaşatılmasını, geliştirilmesini, tanıtılmasını, gelecek kuşaklara aktarılmasını, planlanmasını, yönetilmesini ve denetlenmesini sağlamak” amacıyla, 23.5.2019 tarihli ve 7174 sayılı Kapadokya Alanı Hakkında Kanuna göre, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı, Nevşehir’de hizmet veren, ‘Kapadokya Alan Başkanlığı’ kurulmuştur.

Kapadokya Alan Başkanlığı kurulma nedeni

Kapadokya Alanı’nın korunması, geliştirilmesi, yönetimi, tanıtılması, koruma esasları ve kullanma şartlarının belirlenmesi, bölgenin sağlıklılaştırılması, yenilenmesi, açık alan sistemi yaya dolaşımı, taşıt ulaşımı ve altyapı tesislerinin tasarım esasları ile bölge halkının sosyal ve ekonomik yapısının iyileştirilmesi konularında hedefleri, stratejileri ve kararları belirleyen her tür ve ölçekteki planlar Kapadokya Alan Komisyonunca yapılmaktadır.

Şemada da gösterildiği üzere, Kapadokya Alan Başkanlığı’nın kurulmasındaki gerekçenin, yörede Tabiat Varlıkları, Koruma Kurulları, Kültür Varlıkları ve Tarım Müdürlüklerinin yetkilerinin olduğu ve sürecin yatırımcı için ağır işlediği belirtilerek, bölgeyi tek elden yönetilmesi amaçlandığı ve gelen müracaatların değerlendirildiği belirtilmektedir.

Şemada da görüldüğü üzere, Alan Başkanlığı’na gelen müracaatlar dosya ve arazi incelemesi sonucunda hızlı bir şekilde uygun görüş verildiği belirtilmektedir.

Kapadokya Alan Başkanlığı’nın görev ve yetkileri

a) Kapadokya Alanının tarihi ve kültürel değerleri ile doğal kaynak değerlerinin ve jeolojik/jeomorfolojik dokusunun korunması, yaşatılması, geliştirilmesi, tanıtılması, gelecek kuşaklara aktarılması, planlanması, yönetilmesi, denetlenmesi, alan içindeki turizm faaliyetlerinin planlanması, geliştirilmesi ve teşvik edilmesini sağlamak,

b) Geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma şartlarını hazırlayarak Komisyona sunmak,

c) Kapadokya alan planlarına esas hâlihazır haritaları ve jeolojik/jeoteknik etütleri yapmak veya yaptırmak,

ç) Kapadokya alan planlarını yapmak, yaptırmak, tadil etmek, ettirmek ve üst ölçekli planlar hariç onamak veya resen onamak, meri planların uygulamasını denetlemek,

d) Kapadokya Alanında Komisyonca uygun bulunan projelere ilişkin uygulamaların onaylı projesine uygunluğunu denetlemek,

e) Kapadokya Alanında 21/7/1983 tarihli ve 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında; kültür varlıklarını koruma bölge kurulu müdürlüklerine, koruma uygulama ve denetim bürolarına ve çevre ve şehircilik il müdürlüklerine verilen görev ve yetkileri yürütmek,

f) Kapadokya Alanındaki korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile SİT alanlarının tespitini yapmak,

g) Kapadokya Alanı’nda yer alan korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının, peribacalarının ve yer altı şehirlerinin korunması, tadilatı, tamiratı ve esaslı onarımları ile iyileştirilmesine yönelik her türlü iş ve işlemleri yapmak veya yaptırmak, gerekli güvenlik önlemlerini almak veya aldırmak

ğ) Kapadokya Alanı’nda Başkanlık idari binalarının her türlü proje ve uygulamalarını yapmak veya yaptırmak,

h) Kapadokya Alanı’nda geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma şartları ile meri planlara ve Komisyon kararlarına aykırı her türlü uygulamanın giderilmesini sağlamak, gerektiğinde aykırı uygulamaya konu yapı ve tesisleri yıkmak veya yıktırmak,

ı) Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikte belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde Kapadokya Alanı’nda turizm amaçlı sportif faaliyette bulunacak turizm işletmelerinde aranacak nitelikleri belirlemek ve bu faaliyetleri denetlemek,

i) Kapadokya Alanı’nda bulunan Hazine ile kamu kurum ve kuruluşlarının özel mülkiyetindeki taşınmazların satışı, trampası, arsa veya kat karşılığı inşaat yaptırılması, kiraya verilmesi, ön izin verilmesi ve üzerlerinde irtifak hakkı kurulması, Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki yerlerin kiraya verilmesi, ön izin ve kullanma izni gibi işlemler hakkında görüş bildirmek,

j) Kapadokya Alanı’nda ihtiyaç duyulması halinde kamulaştırma işlemlerini yapmak,

k) Kapadokya Alanı’nda 2863 sayılı Kanun kapsamı dışındaki araştırma, sondaj, kazı ve diğer bilimsel araştırmaları ve etütleri yapmak veya yaptırmak,

l) Kapadokya Alanı’nın tanıtımına yönelik olarak yurtiçinde ve yurtdışında her türlü yazılı, görsel ve işitsel eserleri yapmak, yaptırmak, hizmete sunmak ve bu eserlerin fikri ve sınai haklarına yönelik iş ve işlemleri yürütmek,

m) Kapadokya Alanı’na ilişkin Bakanlıkça talep edilen bilgi, belge ve raporları hazırlamak,

n) 7174 sayılı Kanunun 8 inci maddesi çerçevesinde, Kapadokya Alanı içinde yasaklanan fiillerin ve bunlara verilecek idari para cezalarının tespiti ve uygulanmasına yönelik iş ve işlemleri yürütmek,

o) Bakanlığa bağlı ören yerleri ve müzeler dışındaki taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının öğretim, eğitim, bilimsel araştırma, tanıtma ve ticari gelir elde etme amacı ile fotoğraflarının ve filmlerinin çekilmesi, mulaj ve kopyalarının çıkartılması ile ilgili izinlerin verilmesine yönelik iş ve işlemleri yürütmek,

ö) Kapadokya Alanı’nda işletmelerce yürütülen balonla ticari havacılık faaliyetlerinin yer ve lojistik hizmetlerini projelendirmek, düzenlemek ve denetlemek,

p) Halkla ilişkiler, basın ve medya konusundaki iş ve işlemleri yürütmek,

r) Kamu kurum ve kuruluşları, yerel yönetimler ve özel sektörle işbirliği yapmak,

s) Yürütülen hizmetlere ilişkin yıllık çalışma programı ve stratejik planlamaları yapmak,

ş) Komisyonun sekretarya hizmetlerini yürütmek.

Ayrıca;

1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nde doğal SİTler ve tabiat varlıkları ile ilgili olarak Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü’ne verilen görevleri yerine getirmek.

Alan Başkanlığı’nın tek yetkili ve üstün yetkilerle donatıldığı görülmektedir. Ancak bu yetkileri kullanırken kararları vermede rolü bulunan Alan Komisyonu’nun oluşumu ve işlevleri tartışılabilir.

Kapadokya Alan Komisyonu görev ve yetkileri

31.08.2019 tarihli Kapadokya Alan Komisyonu Teşkili, Görevleri, Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik Kapsamında kurulan komisyonun görevleri;

a) Kapadokya Alanı’nda geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma şartları ile meri planlara ilişkin her türlü fiziki ve inşai uygulamaya yönelik karar almak,

b) Kapadokya Alanı’nda, 21/7/1983 tarihli ve 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile kültür varlıklarını koruma bölge kurulları ile tabiat varlıklarını koruma bölge komisyonlarına verilen yetki ve görevleri kullanmak,

c) Kapadokya Alanı içerisinde doğal sit alanlarının tescili, sınır değişiklikleri ve yeniden değerlendirilmesine yönelik karar almak,

ç) Kanunun 4. maddesi çerçevesinde, Kapadokya Alanının bütününe ilişkin hazırlanan ya da hazırlatılan üst ölçekli planları ve üst ölçekli planlara uygun olarak hazırlanan ya da hazırlatılan nazım ve uygulama imar planlarını, yürürlüğe girişleri sürecinde inceleyerek uygun görüş vermek,

d) Kanunun 4. maddesi uyarınca Kapadokya Alanı’nda uygulamaya yönelik imar planları yürürlüğe girene kadar geçerli olmak üzere, Kapadokya Alanı’nın ihtiyaçları göz önünde bulundurularak Başkanlıkça hazırlanan geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma şartlarını, yürürlüğe girişi sürecinde inceleyerek onaylamak.

Komisyonun çalışması

Komisyon ayda en az dört kez toplanır; ancak gündemde bekleyen konu bulunmaması koşuluyla ayda en az bir toplantı yapabilir. Birikmeye neden olmayacak şekilde görüşülecek dosya sayısı ve olağanüstü durumlar göz önüne alınarak toplantı sayısı arttırılabilir.

Kapadokya Alan Komisyonu, Başkanlığın çağrısı ile toplanır. Komisyonun toplantı günleri ve gündemi; Grup Başkanı’nın teklifi, Teknik Başkan Yardımcısı’nın uygun görüşü ve Başkan onayı ile belirlenir. Komisyon, toplantıya katılması gereken üyelerin salt çoğunluğu ile toplanır ve toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğu ile karar alır. Ancak karar yeter sayısı beşten az olamaz.

Komisyonun oluşması

1. a) Üniversitelerin arkeoloji, sanat tarihi, mimarlık, şehir planlama/şehir ve bölge planlama, jeoloji ve hukuk ile biyoloji veya kimya bölümlerinden lisans eğitimlerini tamamlayarak mezun olmuş, Bakanlıkça görevlendirilecek, alanında uzman ve en az on yıl deneyime sahip yedi üye,

b) Nevşehir İl Özel İdaresi Genel Sekreteri veya Nevşehir İl Özel İdaresinden görevlendireceği bir üye,

c) Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü ile Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünce görevlendirilecek, alanlarında uzman birer üye,

ç) Nevşehir Ticaret ve Sanayi Odasınca görevlendirilecek bir üye,

d) Görüşülecek konu ile ilgili yer belediye başkanlığından görevlendirilecek bir temsilci üye,

e) Görüşülecek konu Vakıflar Genel Müdürlüğü ile ilgili ise Vakıflar Bölge Müdürü veya Vakıflar Bölge Müdürlüğü’nden görevlendireceği bir temsilci üye

2. Komisyonda görüşülecek konunun niteliğine göre oy hakkı olmamak kaydıyla ilgili kurum ve kuruluşlardan uzman çağrılabilir. Komisyonun gündemiyle ilgili meslek odaları İdarenin davetiyle toplantıya gözlemci olarak katılabilir.

3. Birinci fıkranın (a) bendi uyarınca görevlendirilen Komisyon üyelerinin görev süresi iki yıldır. Yeni üyeler görevlendirilene kadar mevcut üyeler görevine devam eder.

4. Kapadokya Alanında, 2863 sayılı Kanun ile kültür varlıklarını koruma bölge kurulları ile tabiat varlıklarını koruma bölge komisyonlarına verilen yetki ve görevler Komisyon tarafından kullanılır. Ayrıca, Komisyon Kapadokya Alanı içerisinde doğal sit alanlarının tescili, sınır değişiklikleri ve yeniden değerlendirilmesine yönelik karar almaya yetkilidir.

5. Komisyon, Kapadokya Alanı’nda geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma şartları ile meri planlara ilişkin her türlü fiziki ve inşai uygulamaya yönelik karar almaya yetkilidir.

6. 2863 sayılı Kanunda ve diğer mevzuatta kültür varlıklarını koruma bölge kurulları ile tabiat varlıklarını koruma bölge komisyonlarına yapılan atıflar Kapadokya Alanı bakımından Komisyona yapılmış sayılır.

7. Kamu kurum ve kuruluşları, belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler Komisyon kararlarına uymak zorundadır.

8. Komisyonun kuruluşu, görevleri, çalışma usul ve esasları ile Komisyon üyelerinin atanması ve üyeliklerinin sona erdirilmesi Bakanlıkça çıkarılan yönetmelik ile belirlenir.

Yorum: Komisyon üyelerinin oluşumundaki yöntem sağlıklı değildir. Komisyon tamamen Bakanlığın oluşturduğu ve tayin ettiği üyelerden oluşmaktadır. Kapadokya bölgesi Göreme’nin jeolojik yapısı, topoğrafik konumu, oluşumunda, şekillenmesinde jeoloji ve jeofizik mesleği ilk sırada olmasına rağmen, Alan Komisyonu üyeleri arasında jeoloji ve jeofizik mühendislerinin temsil edilmediği belirtilmektedir. Üyeler için 10 yıllık deneyime uyulmadığı, görevlendirmede işe göre değil, üyenin özelliklerine göre işe alma kriterleri belirlendiği belirtilmektedir. Üyelerin bir kısmının Ankara’dan gelerek toplantıya katıldıkları, hangi mesleklerden kaç yıl deneyimli elemanlardan oluştuğu konusunda bilgiye ulaşılamamıştır. Kararların alınmasında, daimi üye olarak kabul edilen 11 üyeden, en az 5 üyenin kararının yeterli olması sağlıklı değildir.

Yörede yaşayan yerel halkın, Sivil Toplum Kuruluşların, Kapadokya Alanı yönetiminde söz hakkı bulunmamaktadır.

Oluşturulacak kurulda her sektörden, yerel halktan, STK’lardan, belediyelerden daimi temsilci bulunmalı ve bunların kararlarda oy hakkı olmalıdır. Kurulda görev alacakların Kapadokya alanı hakkındaki uzmanlık bilgisine bakılmalıdır. Kapadokya’nın yapısını çok iyi bilen, yönetiminde bilgi ve deneyiminden yararlanılacak uzmanlar olmasına rağmen, kararların bakanlıkça görevlendirilen memurlarca alınması sağlıklı bir sonuç vermeyecektir.

Alanla ilgili bir konu hakkında, bakanlığın görevlendirdiği komisyon üyelerinin vereceği kararların ne ölçüde objektif olacağı tartışılır.

Kapadokya Alan Başkanlığı faaliyetleri

Peribacalarını koruma faaliyetleri kapsamında, 28.06.2021 başlayarak 5 gün Peribacalarına yazılan yazıların silinmesi işlemi yapıldığı, Kapadokya Alan Başkanlığı 18.10.2019 ile 04.10.2021 tarihleri arasında toplam; 63 toplantıda; 968 Olumlu,  314 Olumsuz, 342 İzinsiz Uygulama kararı verildiği,  bunlardan 342 İzinsiz Uygulama, 547 Mimari Proje, 205 İmar Uygulaması, 414 Diğer Başvuru, 43 Tespit-Tescil,73 ÇED-Altyapı konuları olmak üzere; toplam 1624 karar almıştır.

Sonuç olarak,  Kapadokya Alan Başkanlığı’nın işlevi, görevleri, komisyonun oluşumu, işlevi ve yapılan uygulamalara bakıldığında, Kapadokya alanını tüm unsurlarının bir arada değerlendirildiği bütüncül bir yaklaşımla korumaya yönelik değil, daha ziyade yatırımcıların turizmle ilgili kaygılarını gidermeye yönelik uygulamalar olduğu görülmektedir. Dolayısıyla Kapadokya’nın önceki koruma kalkanı ortadan kalkmış görünmektedir.

Kapadokya alanı içinde yaşam devam ettiğinden ve bir takım aktiviteler olduğundan, yaşamı kısıtlayıcı salt korumacı yaklaşım, ne de belli bir kesimin ihtiyaçlarını karşılama amacına dayalı turizme yönelik ticari kaygıları gideren bir yaklaşımdan ziyade, kümülatif değerlendirmelerin ele alındığı, bütüncül bir koruma statüsü geliştirilmelidir.

Dr. Eşref Atabey

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji uzmanı / Yazar

Kaynaklar

Eşref Atabey. 2013. Nevşehir ili Tıbbi Jeolojik Unsurları ve Halk Sağlığı. Nevşehir Belediyesi yayınları. 399s. ISBN: 9944-5633-7-6

Eşref Atabey. 2022. Unesco Dünya Mirası Göreme’de 1.Derece Arkeolojik Ve Doğal Sit Alanında Yol Yapılması- https://www.herkesebilimteknoloji.com/haberler/toplum/unesco-dunya-mirasi-goremede-1-derece-arkeolojik-ve-dogal-sit-alaninda-yol-yapilmasi

Eşref Atabey. 2022. Göreme Ortahisar alternatif yolu 1.derece arkeolojik sit alanından geçiyor -https://www.temizmekan.com/goreme-ortahisar-alternatif-yolu-1-derece-arkeolojik-sit-alanindan-geciyor/

Eşref Atabey. 2022. Unesco Dünya mirası Göreme’de 1.derece arkeolojik sit alanında yol yapılması-https://www.cekulvakfi.org.tr/makale/unesco-dunya-mirasi-goremede-1-derece-arkeolojik-ve-dogal-sit-alaninda-yol-yapilmasi

https://kapadokyaalan.ktb.gov.tr/TR-326558/goreme-ortahisar-yol-projesi-hakkinda-kamuoyu-aciklamas-.html

https://www.evrensel.net/haber/467719/kapadokyada-peri-bacalarini-yikarak-yol-yapiyorlar

Nevşehir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Karar-2014. Kapadokya Bölgesi I. ve III. derece arkeolojik sit alanı sınırları.

Resmi Gazete tarih:1.8.2019, sayı: 30874. Kapadokya Alan Komisyonunun Teşkili, Görevleri, Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik.

Resmi Gazete tarih: 11.07.2020, sayı: 31182. Kapadokya Alan Planları Yapımı ve Yürürlüğüne İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik.

Ceren Gamze Yaşar. 2019. Göreme milli park statüsünün kaldırılması-Mekansal Bir Değerlendirme. Ekoloji Kolektifi Derneği.

Sümeyye Ertürk ve Leyla Kaderli. 2020. Göreme, Saklı Kilise, Manastır Yemekhanelerinin

Değerlendirilmesi. Social Science Development Journal. Vol, 5, Issue,21.pp: 40-66

Ulaştırma Bakanlığı. 2013. Antalya-Konya-Aksaray-Nevşehir-Kayseri Demiryolu Projesi

ÇED Raporu-Cilt – 1.Antalya, Konya, Aksaray, Nevşehir ve Kayseri illeri ile ilçeleri.