Sel ve su taşkınları

İklim değişikliği yazı dizisi-11

Ülkemizde yerleşim yerlerinin büyük bir bölümü ya bir kuru dere yatağı üzerinde, ya nehir kıyısındaki taşkın alanlarında, ya her an nehir taşkınlarına maruz kalabilecek alüvyon ovalarda, ya da fırtına dalgalarına maruz kalabilecek deniz kıyılarında kurulmuştur. En geçerli önlem olarak yeni kurulacak yerleşim yerlerinin bu gibi alanlar üzerinde kurulmasına izin vermemek, planlı bir şekilde yeni yerleşim alanları tahsis etmek, bu gibi alanlardaki yerleşim yerlerini de ıslah etmektir.

Deprem felaketinin aksine su baskınlarını gerek meteorolojik bulgular ve gerekse baskın bölgelerinden bugüne kadar elde edilen istatistikler ve gözlemler sayesinde önceden kestirebilmek olanaklıdır. Bir dizi teknik önlemler ve gözlemler değerlendirilerek su baskınlarından önceden haberdar olunabilmekte ve can-mal kaybı önlenebilmektedir.

Sel

Selin en sık rastlanan nedeni, kuvvetli ve uzun süreli yağıştır. Seller kar erimesi sonucu oluşan kuvvetli akışlar ya da drenaj kanallarının tıkanması sonucunda da meydana gelebilir. Günümüzde rastlanılan en yaygın neden ise; kuvvetli yağmur fırtınalarında drenaj sistemlerindeki yetersizlik sonucu ana nehir kanallarının tamamen dolu olması ile meydana gelen taşmalar sonucu oluşan sellerdir. Dağlık bölgelerde ise seller kar erimesi veya yağışla birleşen kar suyundan meydana gelir. Çok nadir olarak da barajların çökmesi ve taşmasından kaynaklanan sellere rastlanılmaktadır [1]. Sel oluşum sayıları uzun yıllar değişimi (1940-2010) aşağıdaki şekilde verilmiştir.

Sel baskınlarına karşı önlemler

• Sele maruz kalabilecek yerlerde set, bariyer yapmak,
• Dere ve ırmakların yataklarını ıslah etmek,
• Dere, çay ve nehir yatakları ve kıyılarından kum, çakıl gibi malzeme alımını önlemek ya da kontrollü almak,
• Dere, çay ve nehir yatakları ve kıyılarını ağaçlandırmak,
• Sele maruz kalan yerleşim yerlerini bulundukları alandan daha güvenli alanlara taşımak,
• Yeni yerleşim yerlerini sele maruz kalacak dere, çay, nehir yatakları ve kıyı alanlarında yapmamak,
• Deniz kıyılarından olabildiğince yaklaşmamak, ev gibi yapılar ve tesisler yapmamak.

Su taşkını

Bir nehir ya da dere yatağındaki mevcut su miktarının, havzaya normalden fazla yağmur yağması veya havzada mevcut kar örtüsünün erimesinden dolayı hızla artması ve yatak çevresinde yaşayan canlılara, arazilere, mal ve mülke zarar vermesi olayına taşkın denmektedir Uzun süreli aşırı ve şiddetli yağışlardan sonra özellikle fazla eğimli ve geçirimsiz topraklarda taşkın olayı meydana gelmektedir. Ayrıca kar yağışının da yoğun olarak yağdığı havzalarda ısının birden bire artması sonucu kar örtüsünün erimesi de taşkınlara yol açabilmekte ve taşkın debilerine etkimektedir. Her iki etkenin beraber meydana gelmesi ve yan kollardaki suyun aynı anda yükselmesi en tehlikeli taşkınları oluşturmaktadır. Taşkın oluşumuna etki eden bir diğer faktör de havzada egemen olan yağış rejimleridir [1].

 

Dünyada bazı sel ve su taşkınları

Amerika Birleşik Devletleri: Boston’da 1919 yılında olan sel felaketinde 21 kişi ölmüş; yaklaşık 10 milyon litrelik pekmez deposu yıkılınca tüm şehri pekmez basmıştır. Sel felaketi de bundan dolayı Pekmez Seli diye anılmaktadır.

 Çin: Çin’in ikinci, dünyanın ise altıncı en uzun nehri olan ve Çin medeniyetinin beşiği olarak tabir edilen Huang He veya bilinen adıyla Yellow River (Sarı Nehir), tarih boyunca defalarca sellere sebep olmuştur. Dünya tarihine geçen en büyük ve en ölümcül sellerin yarısından fazlasının bu bölgede görülmesinin sebebi, Moğolistan’da bu nehrin donan su kalıplarıyla tıkanması ve nehre ismini veren sarılığın sebebi olan kil yoğunluğudur. 1931 yılının Temmuz ve Kasım ayları arasında yağan yağmurlar ile bir kez daha taşan Huang He, toplamda 87 bin km²’lik bir alanı yok etmiş ve inanılması güç bir şekilde tam 3,7 milyon insanın ölümüne ve 80 milyon insanın evsiz kalmasına sebep olmuştur.

Çin’de 1938 yılında Sarı Nehir selinde 500 bin kişi ölmüştür. Venezuela Vargas’ta 1999 yılındaki sel felaketinde 20 bin kişi yaşamını yitirmiş; fırtınalar, seller ve kasırgalar Venezuela’nın Vargas şehrini yerle bir etmiştir. Pakistan’da 2010 yılında olan sel felaketinde 2000 kişi ölmüştür. Avustralya Queensland’da olan selde 35 kişi hayatını kaybetmiştir.

Türkiye’de yaşanan bazı sel ve su taşkını olayları

Türkiye’de sel felaketine maruz kalan yerleşim yerlerinden; Amasya Yeşilırmak 1948 yılında 155 kişi, Ankara Hatip Çayı 1957 yılında 185 kişi, Trabzon 1990 yılında 55 kişi, İzmir Karşıyaka 1995 yılında 64 kişi sel baskınları sonucunda hayatını kaybetmiştir. Yerleşim yerlerinden özellikle köylerin çoğunun sel felaketiyle karşı karşıyadır.

1967-1987 yılları arasında akarsularda görülen sel (taşkın) olay sayısının tüm hidrometeorolojik afetler içindeki oranı %33 iken; 1998-2008 yılları arasında bu oran %14’e gerilemiştir. Son yıllarda yapılan baraj sayılarındaki artışlar, dere ıslah çalışmaları ve köylerden kentlere göçler, bu şekilde nehirlerden kaynaklanan sellerde (taşkınlarda) azalmaya neden olmuştur. Buna rağmen DSİ verilerine göre 1975-2011 yılları arasında 820 adet taşkın olayı meydana gelmiş; bu taşkınlar sonucunda 660 can kaybı olmuş; 799.758 hektar tarım arazisi taşkına maruz kalmış, taşkınlar ülke ekonomisine zarar vermiştir. Bununla beraber son yıllarda ani seller ve bunun bir sonucu olarak da şehir sellerinde önemli artışlar görülmektedir [1].

2021 yılında sel nedeniyle Kastamonu’da 70, Sinop’ta 10, Bartın’da 1 olmak üzere 81 kişinin hayatını kaybettiği belirtilmektedir. 11 Ağustos 2021’de Kastamonu Bozkurt ilçesi ile Sinop Ayancık ilçesinde yaşanan sel ve su taşkınlarının can ve mal kaybına neden olmasında, şiddetli sel tehlikesi olan çayın yatağı kıyısına ve taşkın düzlüğü alanının yerleşime açılması, çayın yatağının daraltılarak kanal içine alınmış olması, sel sırasında binaların sel sularının önünde adeta bir baraj vazifesi görmesi, sel ile taşınan tomruk, ağaç, dal parçaları gibi malzemenin selin akışını engelleyerek suyun geriye şişmesine ve taşması, şelaleler oluşturması, ormanların kesimi ve erozyon etkili olmuştur. Tomruklar birer koçbaşı gibi binaları vurmuştur.

Bozkurt’ta Ezine Çayı vadisi beslenme alanı eğimli yamaçlara sahip olup, yağış suları yüksek enerjili sele dönüşerek taşkına neden olmuştur.

Sel ve su baskınlarına karşı alınması gereken mühendislik önlemleri

Sel baskınları ve taşkınlardan korunmak için her şeyden önce, doğal bitki örtüsünün, özellikle de ormanların korunması gerekir. Çünkü ağaçlar, yağmurun hızını keser ve yağmur sularının toprağa sızmasını sağlar. Böylece sular toprağın yüzünde birikmez ve sel oluşumuna yol açmaz. Ayrıca ağaç, gövdeleri, suyun yamaçtan aşağıya hızla akmasını önler.

Suyun hızını kesmek için yamaçların teraslandırılması, akarsu yataklarına setler yapılması ve göletler oluşturulması, sel baskınlarının yol açacağı zararları büyük ölçüde azaltır.

Dere yataklarına kurulan yerleşim yerleri, sel bölgelerinin dışına çıkartılmalıdır.

Akarsu yatakları temizlenmeli ve genişletilmelidir.

Akarsular barajlarla ve bentlerle kontrol altına alınmalıdır.

Sel felaketinden önce alınması gereken idari önlemler

• Meteorolojik kökenli doğal afetler için Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nden mutlaka erken uyarı yapılmalı, bunun için gerekli birim oluşturulmalıdır.
• Oluşturulan erken uyarı birimi, tüm il ve ilçelerde oluşturulan kurtarma ekipleri tarafından takip edilmelidir.
• Dere ve nehir yataklarına yerleşim yapılması belediyeler tarafından önlenmeli.
• Denizin dere veya nehir ile birleştiği kanallar düzenli olarak temizlenmelidir.

Sel felaketinden önce alınması gereken önlemler

• Meteoroloji haberlerini takip edin.
• Yaşadığınız bölgedeki sel felaketi riskini AFAD’dan öğrenin.
• Oturduğunuz evin su seviyesi altında olup olmadığını öğrenin.
• Bulunduğunuz yerdeki su seviyesinden yüksek alanları bulun.
• Evdeki atık su borularına ve deliklerine karşı önleminizi alın.
• Sel tehlikesi altındaki bir yerde oturuyorsanız değerli eşya ve belgeleri yüksek yerlerde saklayın.

Sel felaketi sırasında alınması gereken önlemler

• Su yatağını ya da çukur bölgeleri terk edip mutlaka yüksek yerlere çıkın.
• Sel sırasında araba kullanmayın.
• Sel suyunun içinde yürümeye çalışmayın.
• Bulunduğunuz yeri boşaltmanız gerekiyorsa, elektriği ve doğalgazı kapatın.
• Sel sırasında arabadaysanız su dolan yollara girmeyin ve herhangi bir arıza durumunda arabayı terk edip yüksek bir yere çıkın.

Dr. Eşref Atabey

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji Uzmanı / Yazar

Kaynaklar

Eşref Atabey. 2021. İklimsel ve Biyolojik Tehlikeler. Doğa ve Antropojenik Tehlikeler-2, Sarmal Kitabevi. 231s. 1.Baskı, Mayıs 2021. İstanbul. ISBN 978-625-7647-41-0

Eşref Atabey. 2018. Suyun Hikayesi. 615s. ISBN: 978-605-9331-87-6 Asi Kitap. İstanbul.

[1]http://www.meteoroloji.gov.tr/arastirma/dogal-afetler.aspx?s=taskinlar-erişim:13.9.2014