Dünyanın şişelenmiş su tekelleri

Suya erişebilir olmak insan hakkı mıdır, yoksa sadece bir ihtiyaç mıdır?…

Su, hava gibi kamusal varlık mıdır, yoksa ticari bir mal mıdır?…

Çeşmeyi açma ya da kapatma hakkı ya da gücü kime aittir; halka mı, hükümetlere mi, yoksa piyasanın görünmez eline mi?

Dünyada su adaletsizliği vardır. Şişelenmiş su ticaretini elinde tutan en büyük 10 şirketten 6’sı Amerika Birleşik Devletleri’nde, 2’si Fransa’da, diğerleri Çin’de ve Polonya’da bulunmaktadır.

Muadili olmayan madde

Su, asla vazgeçemeyeceğimiz bir maddedir. Su üzerinde tekel kuranlar, yeryüzünde herkese diz çöktürebilirler. Bu sınırsız güç, suyu verdiğinde yaşatacak, vermediğinde ise öldürecek güçtedir. Dünyada suyun ticarileşmesinden ve sınırlı sayıdaki şirketin tekelinde bulunmasından bu durumu daha iyi anlayabiliriz.

İvan İllich’in ‘radikal tekel’ diye kullandığı bir kavram vardır. Örneğin kan, radikal bir tekeldir. Çünkü muadili yoktur. Kana gereksinmesi olan herkes o kanı almaya mecburdur. Kanın da ticari bir tekel oluştuğunu düşünün. Kanın parasını veremeyenler kan kaybı nedeniyle ölüme mahkûm olacaktır. İşte su da kan gibi muadili olmayan, yokluğunda kişiyi ölüme götüren bir varlık konumundadır.

Su, insan hakkıdır

Bu hak, insanların ya da toplulukların içme suyuna ve sağlığa erişimini yadsımanın insan hakları ihlali olduğunu söyler. Bugün dünyada, zengin insanlar ve şirketler, istedikleri sulara erişim olanağına sahipken, milyonlarca insanın bu olanağı yoktur. Çünkü onlar suyun parasını ödeyemezler ya da suya ulaşamazlar.

Dünyada su adaletsizliği vardır. 3.6 milyon kişi (bunun 1.5 milyonu çocuk), tifo, dizanteri, kolera gibi hastalıklarla boğuşuyor. Bir milyar kişi açık alana tuvaletini yapıyor. 2.5 milyar kişi temel hıfzıssıhha hizmetlerinden yoksun. Kuzey Amerika ve Japonya’da kişi başı günlük su tüketimi 350 litre, Avrupa’da 200 litre, Sahra Altı Afrika’da ise 10-20 litredir.

Su, ortak mirastır

Su, bizim kuşağımıza olduğu kadar gelecek kuşaklara da ait olan ortak bir mirastır. Çünkü su, yaşam ve ekosistem sağlığı için gerekli bir akaryakıttır. Onun yerini alabilecek başka hiçbir şey yoktur. Su, kamusal bir emanet sayılmalı, kanunlarda ve pratikte bu şekilde korunmalıdır. Suyu satmak için elinde tutanlar olduğu gibi, suya ihtiyaç duyduklarında satın alanlar da vardır. Su, özelleştirmeden muaf tutularak kamusal emanet olarak kalmalı. Su, kamu hizmetidir, özelleştirilemez. Hesap verebilir bir kuruluş tarafından kâra dayalı olmayan bir ilkeye dayanmalı.

Şişelenmiş su

Şişelenmiş su, plastik, karton, alüminyum veya cam şişelerde paketlenmiş içme suyudur (Örneğin kuyu suyu, damıtılmış su, maden suyu veya kaynak suyu vb.). Şişelenmiş su karbonatlı olabilir veya olmayabilir. Boyutları, tek kullanımlık şişelerden, su soğutucularına uygun, büyük damacanalara kadar değişir. Şişelenmiş suyun çevresel etkisi, musluk suyunun 3.500 katıdır.

Dünyada en fazla şişelenmiş su satan 126 adet marka bulunmaktadır. En büyük şişelenmiş su şirketi, yıllık 28.727 milyar dolar brüt satışla bir Fransız şirketine aittir. 2021 itibariyle, küresel şişelenmiş su endüstrisinin pazar büyüklüğü 283,01 milyar dolardır. Küresel ambalajlı su endüstrisinin 2030 yılına kadar yüzde 6,7’lik büyüyeceği öngörülmektedir. ABD’de her yıl 42,6 milyardan fazla şişe su satın alınmaktadır. Kârlı bir girişim düşündüğünüzde, akla ilk gelen şey şişelenmiş su olmayabilir. Bununla birlikte, şişelenmiş su şirketleri için kâr marjları, tipik olarak yüzde 50 ila yüzde 200 arasında değişen oranıyla dikkate değerdir. 2000’li yıllarda vitaminli suyun popülaritesindeki patlamayı veya belki de son birkaç yılda şık, modaya uygun şişe tasarımlarıyla şişelenmiş su markalarının yükselişini düşünün. Uzaydaki şirketler, birbirlerine karşı pazar payı kazanmak için sürekli olarak yeni ürünler geliştirmekte ve pazarlama stratejilerini uyarlamaktadır.

Dünyada en fazla ambalajlı su satan 10 marka

14 Temmuz 2022 tarihinde yayımlanan Alvin Juline’in makalesinde, dünyada şişelenmiş su satan en büyük 10 şirket şöyle sıralanmıştır;

1. Danone. Paris, Fransa

Brüt yıllık satışları: 28.727 milyar dolar.

2. Tingyi/Master Kong. Tianjin, Çin

Brüt yıllık satışları: 9.798 milyar dolar.

3. Nestle Waters. Paris, Fransa

Brüt yıllık satışları: 7,8 milyar dolar.

4. Dasani. Atlanta, Georgia, ABD

Brüt yıllık satışları: 3,79 milyar dolar.

5. Aquafina. Wichita, Kansas, ABD

Brüt yıllık satışları: 872 milyon dolar.

6. Glaceau Smart Water. Whitestone, New York, ABD

Brüt yıllık satışları: 830 milyon dolar.

7. Polond Spring. Maine, Polonya

Brüt yıllık satışları: 670 milyon dolar.

8. Ozarka. Oklahoma City, Oklahoma, ABD

Brüt yıllık satışları: 579,0 milyon dolar.

9. Deer Park, Maryland, ABD

Brüt yıllık satışları: 58,1 milyon dolar.

10. Fiji Water. Los Angeles, Kaliforniya, ABD

Brüt yıllık satışları: 43,0 milyon dolar.

Dr. Eşref Atabey

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji Uzmanı / Yazar

Kaynaklar

• Alvin Juline. En büyük 10 şişelenmiş su şirketleri. (Er-14.2.2022). (https://www.zippia.com/advice/largest-bottled-water-companies/)

• Dilaver Demirağ. 2013. Su satanlar. Hay Kitap.

• https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_bottled_water_brands