Sığırların ürettiği metan gazı tehlikesi ve önlemler

“Muğla Menteşe ilçesi Kafaca Mahallesindeki bir çiftlikte, kalıp malzemesi çıkarmak için büyükbaş hayvan gider kuyusuna inen dört kişinin metan gazı zehirlenmesinden hayatlarını kaybettiklerine’’ ilişkin haberler 27, 28 Nisan 2022 tarihlerinde basında yer almıştır. Metan gazı birikimi tehlikesi olabileceğini bilmeden foseptik çukuruna inen dört kişi hayatlarından oldular.

Genel olarak Hayvancılıkta İş Sağlığı ve Güvenliği ile ilgili bir yönetmelik bulunmaktadır. Metan gazı patlayıcı, yanıcı ve boğucu bir gazdır. Metan bileşiminde karbondioksit gazı ve sülfür de bulunur. Doğalgazın yüzde 50 ile 90 arası oranı metandır. Karbondioksit boğucu, sülfür zehirleyicidir.

Muğla’da hayvan foseptiğinde karbondioksit gazı ve sülfür yoğunlaşmış ve oksijen hiç kalmamış olabilir. Oksijensizlik, metanla birlikte karbondioksit gazı ve sülfür de ölümlerin nedeni olabilir.

Çiftlik hayvanlarının ürettiği metan gazı etkisi

Metan, sığırlarda sindirim sonucu, yenilen besinleri parçalayan ve fermente eden mikroorganizmalar tarafından üretiliyor. Sindirim sonucu çıkan gazların ana bileşeni metandır. Ancak bu gazları kötü kokulu yapan metan değil, bileşimindeki sülfürdür.

İklim krizi/değişikliği nedenlerinden biri de inek, evcil domuz ve diğer çiftlik hayvanların ürettiği metan gazı etkisidir. Bunun oranı yüzde 10 civarındadır (Carbon Balance and Management).

Gübreleri çukurlarda depolamak

Gübreleri çukurlara depolamak, iki kat fazla metan üreten bakterileri teşvik etmek demektir. Muğla’da yaşanan can kaybı olayında da sığırların foseptiğinde metan gazı üretimi artmıştır. 2011’de ABD’de hayvancılıkta 120 milyon gram metan gazı salınmıştır. Öte yandan, 2006 yılı Hükümetler Arası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) hesaplamasında, gaz çıkarma sonucu oluşan metan artışı oranı yüzde 8 olarak belirtilmiştir.

Sığırların gübre atıklarının zehirli gaz yaymasını önlemek

• Hayvanların tutulduğu yerler çok iyi havalandırılmalıdır.
• Hayvan atıkları kanalizasyona atılmamalıdır.
• Gübre depolarında gaz detektörü bulunmalı, içeriye koruyucu maske, önlük, bot gibi bunlar takılmadan girilmemelidir.
• Gazdan zehirlenen kişi için ilk yardım planı olmalıdır.
• İlk yardım ve uygun teçhizat kullanımı için çalışanlara eğitim verilmelidir.
• Çiftlik hayvanı foseptik çukurları, kuyuların havasındaki oksijen miktarı yüzde 19’dan az olmamalıdır.

Genel olarak karbondioksit, karbon monoksit, metan gazı, radon gazı, hidrojen sülfür, kükürt dioksit, azot gazları, helyum, cıva gazı ölçümü yapılmadan bu gibi kapalı ortama girilmemesi gerekiyor.

Hayvancılıkta iş sağlığı ve güvenliği

Tarım çalışanları; kanser, solunum hastalıkları, yaralanmalar ve kazalar konusunda önemli risklerle karşılaşmaktadırlar. Çalışma ortamı; havadan, araziden, ateşten ve makinelerden kaynaklanan ‘fiziksel tehlikeleri’, pestisit, gübre ve yakıttan kaynaklanan “toksikolojik tehlikeleri‟ ve tozlardan kaynaklanan tehlikeleri içinde barındırmaktadır.

Kadınlar, çocuklar, genç işçiler, sakatlar, eski hükümlüler, yaşlılar çalışma hayatında risk grupları olarak kabul edilmektedir.

Hayvancılık işletmelerinde bu gruptaki çalışanlara yaptıkları işe göre özen gösterilmelidir.

Çalışma Bakanlığının 26 Aralık 2012 tarihinde de İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği’nde hayvansal üretim yönünden de sütü sağılan büyük baş hayvan yetiştiriciliği, koyun, keçi ve kümes hayvanlarının yetiştiriciliği ‘tehlikeli’ işyeri sınıfında yer almıştır. Ayrıca arıcılık faaliyetleri ile ipekböceği yetiştiriciliği yapanlar da, iş sağlığı ve güvenliği bakımından risk grubu içinde yer almaktadır.

Hayvansal atıkların çalışma alanlarında ve özellikle de kapalı yerlerde, gübre türü atıkların zehirli gaz yaymasını önlemenin önemi hakkında bilgilendirme yapılmalıdır.

Hayvanlardan bulaşan hastalıklar için uygun kişisel koruyucu donanım kullanılmasının üzerinde durulmalı ve hayvan barınaklarının temizlenmesi, bakımı, hayvan taşınması sırasında oluşabilecek fiziksel travma risklerine karşı çalışanlara ilk yardım eğitimi verilmelidir.**

Metan gazı nedir?

Kimyasal formülü CH₄ olan metan renksiz, kokusuz ve havadan daha hafif bir gazdır. Yanıcı, patlayıcı veya boğucudur. Doğal gazın bir bileşenidir ve bu gaz belirli oranlarda hava ile karıştığında “grizu” adını alır. Söz konusu karışımın içeriğinde ayrıca etan, karbon dioksit ve azot vardır. Önemli bir yakıttır. Oksijenin varlığında bir mol metanın yanmasıyla bir mol karbondioksit, iki mol su, 55,5 MegaJul/kg ısı açığa çıkar. Özgül ağırlığı 0,55 g/cm3’dür.

Metan gazının bulunuşu

Metan oksijensiz çevrede metanojen bakteri (arkelerde) metan üretimi yapar. Bu canlı türü zorunlu anaerob bakteridir. Başlıca kaynak alanları sulak alanlar, bataklık, petrol ve gaz çıkarılması, organik çürümeler, akarsu havzaları, pirinç üretimi ve geviş getiren hayvanların özellikle sığırların fermantasyonlarıdır. Metanın kaynağı doğrudan ya da dolaylı biyolojik işlevlerdir.

Metan gazının insan sağlığına etkisi

Aslında zehirli olmayan metan, eğer kuyular, madenler, çiftlik hayvanı foseptiği gibi kapalı ortam havasında oksijen oranını yüzde 12’nin altına düşürecek kadar mevcut ise boğucu özellik gösterir. Metan patlaması, maden havasında yüzde 4 ile 15 arasında metan bulunduğu durumlarda gerçekleşebilir. En güçlü patlama ortam havasında yüzde 9,5 metan oluşumu ile meydana gelir. Metan gazı patlayıcı, yanıcı ve boğucu bir gazdır. Metan bileşiminde karbondioksit gazı ve sülfür de bulunur. Karbondioksit boğucu, sülfür zehirleyicidir.

Muğla’da hayvan foseptiğinde karbondioksit gazı ve sülfür de yoğunlaşmış, oksijen hiç kalmamış olabilir.

Oksijensizlik, metanla birlikte karbondioksit gazı ve sülfür de ölümlerin nedeni olabilir.

Metan gazının küresel ısınmaya etkisi

Metan gazı, sıcaklığın dünya atmosferinde tutulmasını sağlayarak, iklim değişimine, sera etkisine neden olan bir gazdır. Su buharı ile karbondioksit gazlarının yanı sıra, sera etkisine katılan metan gazı miktarı atmosferdeki karbondioksit miktarının yüzde 1’inde daha azdır. Ancak ısı tutma kapasitesi karbondioksitten 20 kat daha fazladır. En kötüsü de biyolojik çevirime hiç katılmadan 10 yıl kadar atmosferde kalabilmeleridir. Çünkü metanı sadece sınırlı yerlerde yaşayabilen metan bakterileri çevirime sokabilir. Küresel ısınmanın yüzde 10 ile 15 oranında sorumlu olduğu kabul edilmektedir.

Doğalgazın yüzde 50 ile 90 arası oranı metandır. Günümüzde atmosferdeki metan miktarı 18. yüzyıldakinin tam 2,5 katıdır. Miktarının her yıl yüzde 1 arttığı da saptanmıştır.

Muğla’da metan gazından yaşamlarını yitiren vatandaşlardan başka can kaybı olmaması için, çiftlik hayvanı yetiştiricilerini başta metan gazı olmak üzere doğabilecek tehlikelere karşı bilgilendirme ve uyarma görevi aksatılmadan yerine getirilmelidir.

“Bilimi bilmeden yapacağımız her şey bizler için potansiyel tehlikedir. Emniyetli ve rahat yaşamın anahtarı her düzeyde bilim eğitimidir.” – Eşref Atabey

Dr. Eşref Atabey

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji Uzmanı

Kaynaklar

• Atabey, E. 2018. Suyun Hikayesi. 615s. Asi Kitap: 65, Araştırma: 45,1. Baskı Şubat 2018. ISBN: 978-605-9331-87-6 İstanbul.
• Güyagüler, P. D. T.,Karakas A.,Güngör A.2005.Occupational health and safety inmining industry. Ankara
• web.archive.org
• Demirsoy, A. 2019. 2035 Sonun Başlangıcı. Asi Kitap, 1.Baskı. 178s. İstanbul.
• instagram.com/p/B09WeWVlJOJ/?igshid=1jzprv93wp3gc
• IPCC. 2007. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli, ipcc.ch/publications_and_data/publications_and_data_reports.shtml:archive.org/web/20181202190845/https://www.bbc.com/turkce/vert-futbc.com/turkce/ozeldosyalar
• Sibel Alapala Demirhan, Buket Çelen, Mehmet Fatih Çelen, Nuray Şahinler. 2016.  **Hayvancılıkta İş Sağlığı ve Güvenliği . Nevşehir Bilim ve Teknoloji Dergisi TARGİD Özel Sayı 303-314.
• tekevuzaktanegitim.com/filess/tarimm
• haberler.com
• cumhuriyet.gazetesi
• yenicaggazetesi
• gazeteyenigun.gazetesi